Cùng một chai tinh dầu, người thấy dễ chịu, người thấy khó chịu: cá nhân, độ quen, gen và văn hoá chiếm bao nhiêu phần

Người bán thường giới thiệu một mùi là dễ chịu, thư giãn, hợp phòng ngủ, như thể đó là tính chất của phân tử. Nhưng ai từng ngủ chung phòng đều biết cùng một mùi có thể làm người này thích, người kia nhức đầu.

Câu hỏi của bài này là định lượng: trong cảm nhận dễ chịu về một mùi, bao nhiêu phần đến từ chính mùi đó, bao nhiêu từ con người, bao nhiêu từ văn hoá. Có hai nghiên cứu đo trực tiếp, và chúng không hoàn toàn đồng ý với nhau.

Khác biệt giữa người với người lớn tới đâu?

Lớn hơn khác biệt giữa các nền văn hoá rất nhiều. Trong nghiên cứu 225 người thuộc 10 cộng đồng, khác biệt cá nhân giải thích 54% cách xếp hạng mùi, danh tính phân tử 41%, còn văn hoá chỉ 6%.

Nghiên cứu của Arshamian và cộng sự, đăng năm 2022 trên Current Biology. Người tham gia gồm các cộng đồng săn bắt hái lượm, làm nương và thành thị ở bán đảo Mã Lai, Thái Lan, Mexico, Ecuador và New York, xếp hạng 10 chất mùi từ dễ chịu nhất tới khó chịu nhất. Chúng tôi đọc toàn văn.

Hai giới hạn tác giả tự nêu: chỉ 10 chất mùi, và dữ liệu không phân biệt được phần nào là học được, phần nào là bẩm sinh.

Phản biện: độ quen thuộc có thể là yếu tố mạnh nhất

Một nghiên cứu năm 2024 với 582 người ở năm quần thể đồng ý rằng văn hoá chỉ chiếm khoảng 7%, nhưng tìm thấy yếu tố dự đoán mạnh nhất là người đó có quen mùi ấy hay không: 37%, so với 14% cho danh tính chất mùi.

Nghiên cứu của Sorokowski và cộng sự trên Biology Letters, gồm người Hadza ở Tanzania, Tsimane' ở Bolivia, Yali ở Tây Papua, sinh viên Malaysia và người Ba Lan, dùng 15 mùi quen thuộc hơn như cà phê, quế, chuối, hoa hồng. Chúng tôi đọc toàn văn.

Hai nghiên cứu không mâu thuẫn ở điểm chính — văn hoá nhỏ — mà khác nhau ở chỗ cái gì lấp phần còn lại. Một khả năng hợp lý là cả hai đúng: với mùi lạ, cảm nhận phụ thuộc nhiều vào phân tử; với mùi quen, kinh nghiệm của từng người lấn át. Đây là cách chúng tôi đọc, chưa phải kết luận đã được kiểm chứng.

Gen thụ thể khứu giác: có thật, nhưng giải thích ít hơn bạn nghĩ

Có những cặp gen–mùi cho tác động rất mạnh: một biến thể của thụ thể OR5A1 dự đoán người có kém nhạy với β-ionone, mùi hoa tím, với độ chính xác khoảng 96%. Nhưng khi khảo sát toàn bộ, kiểu gen thụ thể cộng tuổi, giới và tổ tiên chỉ giải thích trung vị 4,77% biến thiên cảm nhận.

Bức tranh tổng hợp: gen giải thích rất tốt vài trường hợp riêng lẻ, nhưng không giải thích được phần lớn việc vì sao bạn và người ngủ cùng thích hai mùi khác nhau.

Dòng thứ hai cần đọc cẩn thận. Con số 49% là ước tính dựa trên tần số gen ở các đoạn có nguồn gốc Đông Á trong một quần thể lai, không phải phép đo trên người Đông Á hay người Việt. Chúng tôi trích nó vì nó cho thấy một khả năng đáng chú ý: một tỷ lệ lớn người đọc có thể ngửi một nốt hương phổ biến yếu hơn nhiều so với người viết mô tả mùi.

Kinh nghiệm cá nhân: mùi mang theo ý nghĩa đã gắn với nó

Mùi gắn rất nhanh với cảm xúc của hoàn cảnh lần đầu gặp nó, và sự gắn kết đó thay đổi cả cảm nhận dễ chịu lẫn hành vi về sau. Đây là lý do một mùi được coi là dễ chịu có thể gợi cảm giác khó chịu ở một người cụ thể.

Các thí nghiệm của nhóm Herz cho thấy: trẻ em và người lớn tiếp xúc một mùi lạ trong lúc làm một việc gây bực bội, khi gặp lại mùi đó ở một việc khác thì kém kiên trì hơn. Bài tổng quan năm 2009 của Herz lấy ví dụ một người lần đầu gặp mùi hoa hồng ở đám tang sẽ thấy mùi đó gợi cảm xúc tiêu cực.

Các bằng chứng này phù hợp với kết luận ở bài về tinh dầu và giấc ngủ: cảm nhận và ý nghĩa của mùi đối với từng người là yếu tố quyết định hơn bản thân phân tử.

Có dữ liệu cho người Việt Nam không?

Về cảm nhận dễ chịu, không. Chúng tôi không tìm được nghiên cứu bình duyệt nào đo mức độ dễ chịu của mùi ở người Việt. Dữ liệu Đông Nam Á gần nhất là các cộng đồng ở bán đảo Mã Lai, Thái Lan, sinh viên Malaysia và Tây Papua.

Việt Nam có dữ liệu về khả năng nhận dạng mùi, là câu hỏi khác: nhận ra đó là mùi gì, không phải thấy nó dễ chịu hay không.

Vì văn hoá chỉ chiếm vài phần trăm trong cả hai nghiên cứu lớn, thiếu dữ liệu Việt Nam không làm kết luận chung thay đổi nhiều. Nhưng độ quen thuộc lại là yếu tố mạnh trong nghiên cứu thứ hai, và những mùi quen với người Việt — sả, bưởi, tràm, trầm — hầu như vắng mặt trong các bộ mùi được thử.

Hệ quả khi chọn mùi cho phòng ngủ

Chọn bằng mũi của chính bạn và của người ngủ cùng, ở nồng độ thấp, thay vì theo danh sách xếp hạng. Danh sách xếp theo phân tử chỉ nói về khoảng hai phần năm của câu chuyện.

Ngủ chung giường đã có nhiều điểm phải dung hoà — nhiệt độ, độ cứng nệm, ánh sáng. Mùi là thêm một điểm, và là điểm dễ dung hoà nhất vì có lựa chọn không dùng. Xem các vấn đề khi ngủ chung giường.