Chiếu trúc, chiếu cói, chiếu mây: "mát" nghĩa là gì, và vì sao cả ba đều có thể mốc

Chiếu là thứ đặc trưng của phòng ngủ Việt Nam mà các tài liệu về giấc ngủ của phương Tây gần như không nhắc tới. Lời giới thiệu chiếu thường gói trong một chữ: "mát". Bài này tách chữ đó ra, và nói thêm điều ít được nhắc: cả ba loại chiếu truyền thống đều có thể mốc.

"Mát" có hai nghĩa

Cảm giác mát lúc vừa chạm phụ thuộc tốc độ nhiệt đi từ da vào vật liệu trong khoảnh khắc đầu tiên, đo bằng chỉ số q-max [1]. Mát suốt đêm là chuyện khác: sau vài phút, phần bề mặt bạn nằm lên đã bị da làm ấm.

Một nghiên cứu ở Nhật đo năm loại tấm lót được bán là "mát lạnh". Tấm có q-max cao nhất, tức mát nhất lúc chạm, lại cũng giữ nhiệt nhiều; nó có thể mát lúc đầu nhưng ấm dần khi nằm lâu [2]. Tác giả lưu ý tấm mát chỉ có tác dụng khi cơ thể nằm trên phần chưa bị làm ấm, nên trở mình sẽ thấy mát lại [2].

q-max cũng không phải thước đo hoàn hảo: khi so các vật liệu khác loại nhau, nó tương quan kém với cảm nhận mát hay ấm của người thử [3]. Nên ngay cả khi có số q-max của tre và cói, xếp hạng chúng bằng một con số vẫn không đáng tin.

Chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu nào đo q-max, nhiệt độ da hay vi khí hậu khi nằm trên chiếu trúc, chiếu cói hay chiếu mây.

Ba loại chiếu khác nhau ở đâu

Chiếu trúc ghép từ nhiều mảnh tre chẻ nhỏ dệt hoặc xâu lại [4]. Mặt tre cứng và gần như không hút nước. Điều đó có nghĩa chiếu dùng được cả mùa mưa, nhưng cũng có nghĩa mồ hôi đọng lại trên mặt chiếu thay vì thấm đi [4]. Các tuyên bố "chiếu trúc làm mát cơ thể" mà chúng tôi tìm thấy không dẫn nghiên cứu nào [4].

Chiếu cói dệt từ thân cây cói chẻ và phơi khô. Cói phơi khô hẳn dưới nắng sẽ giòn, và chiếu từ loài cói phổ biến ở Việt Nam được tài liệu thực vật xếp vào loại kém bền hơn một số loài khác [6].

Chiếu mây đan từ nan mây, một loại thân cau leo. Mây chứa nhiều tinh bột nên dễ bị nấm và côn trùng [8].

Vì sao cả ba đều có thể mốc

Tre và mây chứa nhiều tinh bột, là nguồn thức ăn cho nấm mốc [5][8]. Cói và các xơ thực vật khác mốc khi bản thân vật liệu ngậm nhiều nước. Mùa nồm ở miền Bắc tạo đúng điều kiện đó trong nhiều ngày liền.

Ba con số từ ba nguồn:

• Trong thí nghiệm ở 25 °C, độ ẩm 85–90 %, mẫu tre không xử lý bị nấm mốc phủ kín sau 9 ngày [5].
• Với mặt chiếu tatami ở Nhật (làm từ một loài cây khác cói Việt Nam), nấm mốc không phát triển khi hoạt độ nước của vật liệu từ 0,6 trở xuống, và độ ẩm không khí càng cao thì hoạt độ nước của mặt chiếu càng cao [7].
• Với mây, nấm mục có thể tấn công khi độ ẩm của nan trên 20 % [8].

Các số liệu này đo trên vật liệu thô hoặc trên loài cây khác, không phải chiếu thành phẩm bán ở Việt Nam. Chúng cho biết cơ chế, không cho biết chiếu nhà bạn sẽ mốc sau bao nhiêu ngày.

"Tre than hoá chống mốc" và "chiếu xử lý chống ẩm mốc" là những lời quảng cáo chúng tôi chưa tìm được số đo nào trên chiếu thành phẩm để kiểm chứng.

Dùng chiếu ở khí hậu nóng ẩm

1. So mát bằng tay, hai lần. Để chiếu và ga cotton cùng trong phòng ít nhất một giờ. Áp mu bàn tay lên từng bề mặt, ghi cảm nhận ngay lúc chạm và sau 5 phút. Lần đầu phản ánh q-max; lần sau cho biết bề mặt đã bị da làm ấm tới đâu.
2. Lau mồ hôi trên chiếu trúc. Sáng dậy, sờ chỗ lưng nằm; ướt thì lau khô và phơi chỗ thoáng.
3. Kiểm tra mặt dưới mùa nồm. Lật chiếu, soi mặt dưới và khe giữa các mảnh, mép gập dưới ánh sáng mạnh. Đốm trắng, xanh, đen hoặc mùi ẩm mốc là dấu hiệu cần xử lý.
4. Phơi vừa phải. Phơi chỗ thoáng, nhưng phơi nắng gắt nhiều giờ có thể làm chiếu cói và mây giòn, gãy sợi.
5. Không cuộn kín khi còn ẩm. Đặt một ẩm kế trong chỗ cất chiếu để biết lúc nào độ ẩm không khí lên cao kéo dài.

Bài nồm ẩm và phòng ngủ giải thích vì sao mở cửa cho thoáng vào mùa nồm có thể làm mọi thứ trong phòng ẩm hơn, kể cả chiếu.