Tóm tắt
Một lần đọc số lúc đi ngủ không nói được phòng cả đêm ra sao: CO2 tích dần, nhiệt độ đổi theo điều hoà, tiếng ồn có đỉnh. Muốn có số dùng được cần máy ghi liên tục, đặt ngang đầu người nằm, kèm nhật ký ghi lúc nào mở cửa, bật quạt. Riêng tiếng ồn phải lấy trung bình theo năng lượng, không cộng số dB rồi chia.
Trong bài trước, bạn đã biết mỗi con số trên máy đo có thể sai bao nhiêu. Bài này trả lời câu hỏi tiếp theo: đo vào lúc nào, ở đâu, và ghi những gì, để con số có nghĩa.
Vì sao một lần đọc không đủ?
Phòng ngủ thay đổi suốt đêm. Một lần đọc lúc 22 giờ cho biết phòng lúc 22 giờ, không cho biết lúc 3 giờ sáng khi CO2 đã tích lại sau năm giờ đóng cửa, hay lúc điều hoà tự tắt theo hẹn giờ.
Ba thứ đổi mạnh nhất trong đêm:
- CO2 tăng dần khi phòng đóng kín và có người thở. Tốc độ tăng phụ thuộc phòng thay khí nhanh hay chậm, mà điều này đổi hẳn khi bạn mở hay đóng cửa sổ, cửa đi. Một nghiên cứu ở Đan Mạch đo trung vị chỉ khoảng 0,32 lần trao đổi khí mỗi giờ với phòng đóng cả cửa sổ lẫn cửa đi, và khoảng 1,14 lần khi chỉ mở cửa sổ [1].
- Nhiệt độ và độ ẩm đi theo điều hoà, quạt và thời tiết bên ngoài. Điều hoà tắt lúc 2 giờ sáng thì nửa sau của đêm là một phòng khác.
- Tiếng ồn gồm nền và các đỉnh: một chiếc xe máy, một tiếng chó sủa. Hai phòng có cùng mức trung bình có thể khác hẳn nhau về số lần bị đánh thức.
Vì thế đơn vị của một phép đo phòng ngủ là một đêm, không phải một lần đọc.
Cần máy gì?
Tối thiểu là máy tự ghi dữ liệu theo thời gian, không phải máy chỉ hiện số. Nhiệt độ, độ ẩm và CO2 thường nằm chung một máy. Tiếng ồn cần máy riêng ghi được mức trung bình theo khoảng (LAeq) và mức đỉnh (LAmax). Ánh sáng đo tại vài mốc giờ là đủ.
Trước khi mua, đọc phần sai số trên phiếu kỹ thuật. Dụng cụ đo các đại lượng nhiệt, như nhiệt độ không khí và độ ẩm, có tiêu chuẩn riêng là ISO 7726 2]. Trang của từng [chỉ số đo có mục ghi tiêu chuẩn đo tương ứng.
Đặt máy ở đâu?
Chúng tôi dùng các quy ước dưới đây. Chúng là lựa chọn của chúng tôi cho tư thế nằm, không phải con số chép từ một tiêu chuẩn, nên chúng tôi ghi lý do cho từng cái:
- Máy nhiệt, ẩm, CO2: cạnh đầu giường, ngang mặt người nằm. Lý do: đó là không khí bạn thở. Cách tường khoảng nửa mét, không nằm trong luồng gió trực tiếp của điều hoà hay quạt, xa cục sạc và đèn vì chúng toả nhiệt.
- Khoảng cách tới mũi người ngủ khoảng 1 mét. Gần hơn thì máy CO2 đọc cả hơi thở ra, con số cao hơn không khí trong phòng. Ghi lại khoảng cách thực tế.
- Máy đo ồn: micro hướng lên, gần đầu giường, không đặt trên mặt bàn có rung (cạnh quạt, tủ lạnh).
- Ánh sáng: đo tại vị trí mắt, mặt cảm biến dựng đứng hướng theo hướng nhìn khi nằm. Khuyến nghị quốc tế về ánh sáng dùng phép đo tại mắt theo mặt phẳng đứng [3]; nếu máy chỉ đặt nằm được thì ghi rõ là "độ rọi mặt phẳng ngang tại gối", vì hai con số này khác nhau.
Chụp ảnh vị trí đặt máy. Không có ảnh thì sau này không ai, kể cả bạn, biết vì sao đêm này khác đêm kia.
Ghi những gì?
Khoảng ghi: 1 phút cho nhiệt, ẩm, CO2 và bụi; 1 phút cho tiếng ồn (mức trung bình và mức đỉnh của từng phút). Bắt đầu ghi trước giờ ngủ 15–30 phút để máy ổn định, vì cảm biến cần thời gian theo kịp nhiệt độ phòng.
Nhật ký sự kiện, ghi theo giờ của máy:
- Mở, đóng cửa sổ và cửa phòng
- Điều hoà bật, tắt, nhiệt độ cài; quạt bật, tắt
- Máy lọc không khí, máy hút ẩm, máy tạo ẩm
- Giờ lên giường, giờ tắt đèn
- Số người, vật nuôi trong phòng
- Sự kiện ồn bất thường: mưa, xe, chó sủa
- Nhang muỗi, khói thuốc, nấu ăn gần phòng
Không có nhật ký, một đoạn CO2 tụt bất thường lúc 2 giờ sáng chỉ là một đường cong khó hiểu. Có nhật ký, nó là "mở cửa đi vệ sinh".
Đồng bộ giờ: chỉnh giờ mọi máy và điện thoại theo giờ mạng trước khi bắt đầu, lệch dưới một phút.
Tính trung bình tiếng ồn: không cộng dB rồi chia
Mức ồn tương đương (Leq) là trung bình theo năng lượng âm, không phải trung bình cộng của các số dB [4]. Một giờ ồn lớn kéo mức trung bình lên mạnh hơn nhiều so với cảm giác.
Cách tính: đổi từng giá trị ra năng lượng (10 mũ L/10), lấy trung bình, rồi đổi ngược về dB (10 × log10). Ví dụ chúng tôi tính: bảy giờ ở 30 dB(A) và một giờ ở 60 dB(A).
- Trung bình cộng: (7 × 30 + 60) / 8 ≈ 33,8 dB(A).
- Trung bình theo năng lượng: 10 × log10[(7 × 10³ + 10⁶) / 8] ≈ 51,0 dB(A).
Con số đúng là 51,0. Một giờ karaoke nhà bên làm mức trung bình cả đêm vượt xa mốc 30 dB(A), dù bảy giờ còn lại rất yên.
Nhiều máy ghi ồn tự tính sẵn LAeq theo khoảng. Khi tự gộp từ dữ liệu phút lên giờ hay lên cả đêm, phải dùng đúng cách trên.
Sau đêm đo
- Dừng ghi, tải dữ liệu, giữ nguyên tệp gốc. Mỗi máy một tệp, đặt tên theo phòng, máy và ngày.
- Tính theo giờ: trung bình nhiệt, ẩm, CO2, bụi; LAeq theo năng lượng và LAmax lớn nhất của mỗi giờ.
- Đặt từng số cạnh các mốc bằng công cụ đọc số đo phòng ngủ.
- Nếu đã có máy CO2, sáng hôm sau đo thêm tốc độ trao đổi khí của phòng theo cách ở bài này, dùng phương pháp suy giảm khí đánh dấu [5].
Một đêm cho một bức ảnh. Muốn so trước và sau một thay đổi, như lắp rèm hay đổi chế độ điều hoà, cần ít nhất một đêm cho mỗi trạng thái, và nên đo những đêm có thời tiết gần giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Đo một đêm có đủ để kết luận không?
Đủ để mô tả đêm đó. Không đủ để nói phòng luôn như vậy: thời tiết, số người và thói quen đóng mở cửa thay đổi giữa các đêm. Muốn so sánh, đo các đêm có điều kiện gần nhau.
Không có máy ghi ồn thì sao?
Bạn vẫn ghi được nhiệt, ẩm, CO2 và nhật ký sự kiện. Với tiếng ồn, ghi lại các sự kiện nghe thấy và giờ của chúng; đừng đặt số của ứng dụng điện thoại cạnh mốc 30 dB(A), vì chưa có bằng chứng ứng dụng đo đúng ở mức đó.