Điều nhiệt khi ngủ và nhiệt độ phòng

Chương này trả lời ba câu hỏi: cơ thể thay đổi nhiệt độ thế nào quanh lúc vào giấc và trong khi ngủ; vì sao da — đặc biệt da bàn tay, bàn chân — lại quan trọng với việc vào giấc; và các con số về "nhiệt độ phòng ngủ tốt nhất" thực ra đo cái gì. Kết luận chính: vào giấc gắn với giai đoạn cơ thể thải nhiệt mạnh nhất, qua giãn mạch ở đầu chi, còn phần nhiệt độ lõi giảm thêm do chính giấc ngủ là nhỏ (0,31 °C trong một nghiên cứu 8 người). Con số "phòng 19–21 °C" hay được trích dẫn đến từ một câu trong một tổng quan, không có nghiên cứu nào được dẫn đo riêng dải này, và nó phản ánh bối cảnh phương Tây có chăn đệm. Ở khí hậu nóng ẩm, dữ liệu thực địa duy nhất chúng tôi có (Malaysia, 20 người) cho các giá trị cao hơn rõ rệt, còn ở Việt Nam chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu nào đo giấc ngủ theo nhiệt độ phòng.

Vùng trước thị: nơi điều nhiệt và giấc ngủ gặp nhau#

Vùng trước thị (preoptic area, POA) của hạ đồi trước vừa là trạm điều nhiệt trung ương vừa chứa các neuron thúc đẩy giấc ngủ NREM (các chương trước đã nói về nhân trước thị bụng bên trong mạch ngủ–thức). Sự trùng lặp giải phẫu này là một lý do khiến điều nhiệt và giấc ngủ gắn chặt với nhau.

Nhưng gần như toàn bộ bằng chứng ở mức neuron là dữ liệu động vật. Theo một tổng quan về nhiệt độ và giấc ngủ, ở vùng trước thị khoảng 21% neuron được ghi là nhạy nhiệt, và khoảng 60% neuron nhạy nóng tăng hoạt động trong giấc NREM; ở nhân trước thị giữa (median preoptic nucleus, MnPO), trên 75% neuron có đặc tính có thể thúc đẩy khởi phát NREM (Harding và cs., 2019). Các con số này đến từ ghi điện trên động vật — chủ yếu gặm nhấm; tổng quan không ghi rõ loài ở từng câu. Chúng tôi chưa tìm được bản ghi điện neuron hay hình ảnh học chức năng của neuron nhạy nóng vùng trước thị trên người.

SL Vì vậy, khi nói "não người dùng tín hiệu nhiệt để mở cửa giấc ngủ", phần cơ chế neuron là ngoại suy từ động vật; phần ở người mà chúng tôi kiểm được là các quan sát sinh lý ở mức toàn cơ thể trình bày ở mục sau.

Nhiệt độ lõi và da quanh giờ ngủ#

Nhiệt độ lõi giảm: phần do nhịp ngày đêm và phần do giấc ngủ#

Ở người, nhiệt độ lõi bắt đầu giảm đều đặn khoảng 2 giờ trước khi vào giấc, và chạm mức thấp nhất khoảng 2 giờ sau khi tắt đèn và vào giấc (Harding và cs., 2019). Trong điều kiện đồng bộ với ngày đêm, giấc ngủ thường bắt đầu ở sườn đi xuống của đường cong nhiệt độ lõi (core body temperature, CBT), đúng lúc tốc độ thay đổi nhiệt độ và mức mất nhiệt của cơ thể là lớn nhất (Kräuchi, 2007).

Nhiệt độ lõi giảm ban đêm vì hai lý do chồng lên nhau: nhịp ngày đêm của chính đồng hồ sinh học, và tác động riêng của việc ngủ. Để tách hai phần này, một nghiên cứu cho 8 người ngủ tốt trải qua hai điều kiện constant routine trong phòng thí nghiệm — một điều kiện cho phép ngủ ban đêm, một điều kiện không. Giấc ngủ làm nhiệt độ trực tràng giảm thêm trung bình 0,31 ± 0,09 °C so với khi thức (Barrett và cs., 1993). Tóm tắt không nêu tỉ lệ giữa phần do giấc ngủ và phần do nhịp ngày đêm.

Biên độ thật của nhịp nhiệt độ lõi theo ngày đêm ở người là bao nhiêu độ? Chúng tôi chưa tìm được số đo mở được từ nguồn gốc. Con số dao động khoảng 2 °C đôi khi được trích là dữ liệu từ thí nghiệm trên chuột nhắt, khi chuyển từ pha hoạt động sang pha nghỉ (Harding và cs., 2019), và không áp cho người. Dữ liệu người mà chúng tôi có chỉ cho thấy phần giảm do riêng giấc ngủ là nhỏ, cỡ vài phần mười độ, và con số đó đến từ một nghiên cứu 8 người.

Đường cong nhiệt độ lõi đi theo pha đồng hồ. Ở người rối loạn pha ngủ muộn, sự giảm nhiệt độ lõi bị chậm hơn 2 giờ (Harding và cs., 2019) — SL phù hợp với việc những người này khó ngủ vào giờ "bình thường": cơ thể họ chưa vào pha thải nhiệt.

Đầu chi là cửa xả nhiệt#

SL Theo cách hiểu sinh lý chung, để hạ nhiệt độ lõi cơ thể phải đưa nhiệt ra da và thải qua da, và bàn tay, bàn chân là những vùng thuận lợi cho việc đó. Về dữ kiện, giãn mạch đầu chi là một phần của sự giảm nhiệt theo nhịp ngày đêm và xuất hiện tới 2 giờ trước giấc ngủ đầu tiên (Harding và cs., 2019).

Một nghiên cứu ngắn công bố trên Nature nhận định mức độ giãn mạch da ở bàn tay và bàn chân là yếu tố sinh lý dự báo tốt nhất cho việc vào giấc nhanh (Kräuchi và cs., 1999). Phần chúng tôi đọc được không nêu cỡ mẫu, và đây là quan hệ dự báo, không tự nó chứng minh rằng giãn mạch gây vào giấc.

Một chỉ số thuận tiện cho hiện tượng này là gradient nhiệt độ da xa–gần (distal-to-proximal gradient): hiệu số giữa nhiệt độ da đầu chi (xa) và da thân (gần). SL Khi mạch đầu chi giãn trước giờ ngủ, da đầu chi ấm lên so với da thân và gradient này thay đổi theo — vì thế nó phản ánh thời điểm thải nhiệt. Theo một tổng quan, chênh lệch nhiệt độ giữa da thân và da đầu chi có thể lên tới 1,5 °C, dù câu này trong tổng quan không kèm trích dẫn nghiên cứu gốc (Harding và cs., 2019).

Khi mạch máu đầu chi không hợp tác#

Bằng chứng gián tiếp đến từ những người mà mạch máu ngoại vi điều hoà kém. Ở 9 phụ nữ trẻ có rối loạn điều hoà mạch máu (vascular dysregulation) và khó vào giấc, so với 9 người đối chứng, DLMO muộn hơn khoảng 1 giờ: 14,6 ± 0,3 giờ so với 13,5 ± 0,2 giờ sau khi bật đèn (p = 0,01); nhóm tác giả ghi nhận lệch pha tương tự ở nhiệt độ lõi, gradient xa–gần và độ buồn ngủ (Vollenweider và cs., 2008).

Trong điều kiện sống thực, ở 41 phụ nữ trẻ (20 có rối loạn điều hoà mạch, 21 đối chứng), nhóm có rối loạn có pha nhiệt độ da bàn chân trễ hơn (38,50 ± 16,65 phút so với 3,57 ± 17,28 phút ở đối chứng) và thời gian vào giấc dài hơn (p < 0,05), dù DLMO và giờ ngủ thường lệ không khác nhau (Gompper và cs., 2010). Hai nghiên cứu nhỏ này, cộng lại, gợi ý thời điểm giãn mạch đầu chi so với giờ lên giường quan trọng cho việc vào giấc — nhưng cả hai đều là quan sát trên phụ nữ trẻ có một đặc điểm mạch máu riêng, không khái quát được cho mọi người.

Làm ấm da: một tác động nhỏ về nhiệt, rõ về giấc ngủ#

Nếu thải nhiệt qua da là một phần của cơ chế vào giấc, thì thay đổi nhiệt độ da có tác động không? Tổng quan về nhiệt độ và giấc ngủ kết luận rằng ở cả người và động vật có vú khác, làm ấm da trực tiếp có thể rút ngắn thời gian vào giấc và thúc đẩy giấc NREM (Harding và cs., 2019). Thay đổi nhiệt độ da nhỏ (0,4 °C) có thể rút ngắn thời gian vào giấc mà không đổi nhiệt độ lõi; làm ấm vùng thân (da gần) dưới 1 °C cũng có tác động (Harding và cs., 2019).

Thí nghiệm rõ nhất ở người dùng bộ đồ điều nhiệt. Tăng nhiệt độ da chỉ 0,4 °C, không làm thay đổi nhiệt độ lõi, đã chuyển giấc ngủ sang các giai đoạn sâu và ức chế thức giấc về đêm (p < 0,001), ở người trẻ, người cao tuổi khoẻ mạnh và người cao tuổi mất ngủ (Raymann và cs., 2008). Ở người cao tuổi, làm ấm da nhẹ gần gấp đôi tỉ lệ giấc ngủ sóng chậm và giảm xác suất thức dậy sớm buổi sáng từ 0,58 xuống 0,04. Tóm tắt không nêu số người trong từng nhóm; kết quả có được trong điều kiện phòng thí nghiệm kiểm soát chặt, với mức làm ấm rất nhỏ và chính xác.

SL Điều đáng chú ý ở đây: làm ấm da nhẹ thúc đẩy giấc ngủ sâu trong khi nhiệt độ lõi không đổi, nên tác dụng này không giải thích được đơn giản bằng việc hạ nhiệt độ lõi. Nhưng kết quả này không nói rằng phòng ấm hay chăn dày giúp ngủ — làm ấm da 0,4 °C bằng bộ đồ kiểm soát khác hẳn với việc cả cơ thể nằm trong môi trường nóng, mà như mục sau cho thấy lại làm giấc ngủ xấu đi. Kết quả phòng thí nghiệm này cũng không suy ra được thành khuyến nghị cho một sản phẩm cụ thể.

Điều nhiệt trong từng giai đoạn ngủ#

Điều nhiệt không giữ nguyên suốt đêm. Ở người, run cơ khi ngủ chỉ gặp ở giai đoạn 1 và 2 (N1–N2), không gặp ở giấc ngủ sóng chậm và REM; tốc độ đổ mồ hôi tăng trong giấc ngủ sóng chậm so với các giai đoạn khác (Okamoto-Mizuno và Mizuno, 2012). SL Giấc ngủ sóng chậm vì vậy giống một giai đoạn cơ thể tích cực thải nhiệt.

Giấc REM khác hẳn. Cơ chế điều nhiệt thường được mô tả là bị "tạm ngưng" trong REM, nhưng cần nói rõ: bằng chứng gốc cho nhận định này là nghiên cứu trên động vật. Ở người, bằng chứng chỉ là gián tiếp — trong REM, mồ hôi khởi phát trễ hơn và tốc độ tiết mồ hôi giảm (Okamoto-Mizuno và Mizuno, 2012).

Ở chuột nhắt, nhiệt độ môi trường ảnh hưởng tới REM rõ hơn: khi được chọn, chuột nhắt chọn môi trường ấm gần vùng trung hoà nhiệt (27–30 °C) để ngủ, và theo tổng quan, nhiệt độ trung hoà có vẻ cho phép giấc REM hồi phục tốt nhất so với điều kiện 22 °C hoặc làm ấm 36 °C (Harding và cs., 2019). Đây là dữ liệu chuột, không phải con số cho người.

SL Ghép lại: nếu trong REM cơ thể người phản ứng kém với nóng lạnh, thì REM có thể là giai đoạn dễ bị môi trường quá nóng hay quá lạnh làm gián đoạn. Đây là giả thuyết của chúng tôi, phù hợp với việc môi trường nóng làm giảm REM (mục sau) — dù một nghiên cứu ở 32 °C, độ ẩm 80% lại không thấy REM bị ảnh hưởng — nhưng chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu ở người kiểm tra trực tiếp.

Nhiệt độ phòng: vùng trung hoà, vi khí hậu và con số 19–21 °C#

Ba đại lượng thường bị trộn lẫn#

Phần lớn nhầm lẫn về "nhiệt độ ngủ tối ưu" đến từ việc trộn ba đại lượng khác nhau:

• Nhiệt độ trung hoà nhiệt (thermoneutral zone) — nhiệt độ môi trường mà cơ thể không phải sinh nhiệt thêm hay ra mồ hôi để giữ nhiệt độ lõi. Khi ngủ, ở người gần khoả thân, nhiệt độ trung hoà nhiệt là khoảng 29 °C (Okamoto-Mizuno và Mizuno, 2012). Con số này không áp dụng trực tiếp khi có quần áo ngủ và chăn.
• Vi khí hậu trong giường (bed microclimate) — nhiệt độ và độ ẩm của lớp không khí giữa da và chăn. Khi ngủ bình thường, vi khí hậu này thường được duy trì ở khoảng 32–34 °C và độ ẩm tương đối 40–60% (Okamoto-Mizuno và Mizuno, 2012). Đây không phải nhiệt độ phòng.
• Nhiệt độ không khí trong phòng — con số trên điều hoà hay nhiệt kế treo tường.

Chăn, nệm và quần áo là "bộ chuyển đổi" giữa nhiệt độ phòng và vi khí hậu quanh da. SL Vì vậy một nhiệt độ phòng thấp hơn nhiều so với 29 °C vẫn có thể tương ứng với vi khí hậu quanh da gần vùng trung hoà, miễn là có chăn đệm phù hợp.

Nguồn gốc của con số "phòng 19–21 °C"#

Con số này thường được trình bày như kết quả nghiên cứu. Nguồn chúng tôi truy được là một câu trong tổng quan về nhiệt độ và giấc ngủ: ở nhiệt độ phòng tối ưu, khoảng 19–21 °C, con người tìm cách tạo vi khí hậu quanh da 31–35 °C, và lệch khỏi khoảng này ảnh hưởng xấu tới giấc ngủ (Harding và cs., 2019). Khi đối chiếu, chúng tôi thấy ba điều:

• Ba tài liệu dẫn ở cuối câu gắn với cả câu và chủ yếu nói về vi khí hậu da; tổng quan không nêu riêng nghiên cứu nào đo ra dải 19–21 °C.
• Đại lượng được nhấn mạnh là vi khí hậu quanh da (31–35 °C), còn nhiệt độ phòng là điều kiện đi kèm.
• Bối cảnh là phương Tây, ngủ có chăn đệm.

Nói cách khác, "19–21 °C" là một con số hợp lý cho một bối cảnh cụ thể, được một tổng quan nêu ra, chứ không phải một ngưỡng sinh lý đã đo cho mọi người.

Dữ liệu về lạnh cũng cho thấy dải chấp nhận được khá rộng khi có quần áo và chăn. Trong các nghiên cứu có quần áo và/hoặc chăn đệm, không thấy khác biệt giấc ngủ ở dải nhiệt độ không khí 13–23 °C; ở người cao tuổi, không thấy khác biệt chất lượng ngủ đo bằng actigraphy giữa 9 °C và 20 °C (Okamoto-Mizuno và Mizuno, 2012). Actigraphy là phương pháp đo cử động bằng thiết bị đeo tay; SL "không khác biệt" ở đây nên hiểu là không phát hiện được bằng công cụ đó, chưa chắc đã không có khác biệt ở cấu trúc giấc ngủ đo bằng đa ký.

Bảng: các con số "nhiệt độ tối ưu" đo những gì#

Các con số này khác nhau chủ yếu vì đo những đại lượng khác nhau (phòng, giường, da), với quần áo và chăn đệm khác nhau, độ ẩm khác nhau, mức thích nghi khí hậu khác nhau, và phương pháp khác nhau (phòng thí nghiệm so với thực địa). Chúng không mâu thuẫn theo nghĩa một trong số đó sai; chúng trả lời những câu hỏi khác nhau.

Khí hậu nóng ẩm và phòng ngủ Việt Nam#

Nóng làm giấc ngủ xấu đi, và không quen dần nhanh#

Tăng thời gian thức và giảm giấc ngủ sóng chậm cùng REM là các tác động điển hình của môi trường nóng lên giấc ngủ người (Okamoto-Mizuno và Mizuno, 2012). Theo một nghiên cứu được tổng quan này dẫn lại, ở nhiệt độ không khí 32 °C, độ ẩm 80%, chỉ giấc ngủ sóng chậm bị ảnh hưởng còn REM thì không. Nghiên cứu làm tại Nhật Bản, nhưng điều kiện này gần với đêm mùa hè ở nhiều vùng Việt Nam. Các rối loạn giấc ngủ do nóng không giảm đi ngay cả sau 5 ngày phơi nhiễm nóng liên tục cả ngày lẫn đêm — tức trong khoảng thời gian đó không thấy thích nghi. Ở người cao tuổi, phơi nhiễm nóng khi ngủ làm lượng mồ hôi toàn thân tăng gấp đôi (Okamoto-Mizuno và Mizuno, 2012).

Tổng quan này không dẫn nghiên cứu nào ở nước nhiệt đới, và tác giả nhấn mạnh cần tính tới độ ẩm, nhất là ở Nhật Bản và nhiều nước châu Á có mùa hè nóng ẩm (Okamoto-Mizuno và Mizuno, 2012). SL Lý do sinh lý dễ hiểu: cơ chế thải nhiệt chính khi nóng là bốc hơi mồ hôi, và độ ẩm cao làm mồ hôi khó bốc hơi; một con số nhiệt độ không kèm độ ẩm vì thế nói thiếu một nửa câu chuyện ở khí hậu như Việt Nam.

Dữ liệu quy mô lớn: Minor và cs., 2022#

Một phân tích hơn 7 triệu bản ghi giấc ngủ từ vòng đeo tay của 47.628 người ở 68 quốc gia cho thấy nhiệt độ tăng làm ngắn giấc ngủ, chủ yếu do vào giấc muộn hơn (Minor và cs., 2022). Mức hụt ngủ do nóng lớn hơn đáng kể ở cư dân nước thu nhập thấp và ở người cao tuổi; nữ bị ảnh hưởng nhiều hơn nam; và người sống ở vùng vốn đã nóng hụt ngủ nhiều hơn trên mỗi độ ấm lên (Minor và cs., 2022) — SL tức dữ liệu này không ủng hộ ý "đã quen nóng thì ít bị ảnh hưởng". Đây là dữ liệu quan sát từ thiết bị đeo, không phải đa ký giấc ngủ.

Nhóm tác giả còn ước tính, theo kịch bản khí hậu, tới năm 2099 nhiệt độ không tối ưu có thể làm mất 50–58 giờ ngủ mỗi người mỗi năm. Đây là ước tính mô hình, không phải số đo.

SL Phát hiện "nóng làm vào giấc muộn" khớp với cơ chế ở mục trước: nếu vào giấc cần cơ thể thải nhiệt qua da, thì môi trường nóng làm việc thải nhiệt khó hơn và đẩy lùi thời điểm vào giấc.

Malaysia: dữ liệu nhiệt đới gần nhất mà chúng tôi có#

Nghiên cứu thực địa ở Kuala Lumpur (khí hậu nóng ẩm) trên 20 người trẻ (10 nam, 10 nữ; 23–35 tuổi) ngủ trong phòng có điều hoà cho những con số gần bối cảnh Đông Nam Á nhất (Zaki và cs., 2021):

• Khi được tự đặt nhiệt độ điều hoà, nhiệt độ không khí đo được trung bình khi ngủ là 22,0 °C ở nam và 23,3 °C ở nữ.
• Nhiệt độ dễ chịu khi ngủ (comfort temperature) ước tính theo phương pháp Griffiths là 24,7 °C với ga trải giường cotton thông thường và nhiệt độ điều hoà tự chọn, và 25,2 °C với ga trải giường "mát" và cài đặt điều hoà cao hơn 3 °C — cả hai nằm trong dải 24–26 °C do chính phủ Malaysia khuyến nghị.
• Khi nhiệt độ phòng tăng (thực tế tăng 1,7 °C ở độ cao 0,7 m) kèm ga trải giường mát, 94,9% người tham gia thấy dễ chịu (so với 81,6%), hiệu quả giấc ngủ cao hơn 2%, và điện năng điều hoà giảm 39%.

Cần đọc các con số này đúng tầm: cỡ mẫu nhỏ; phòng ngủ là phòng khách của một toà nhà trường đại học chứ không phải nhà riêng; hiệu quả giấc ngủ ước tính từ đồng hồ đeo tay chứ không phải đa ký giấc ngủ. Dù vậy, chúng cho thấy nhiệt độ mà người quen khí hậu nóng tự chọn và thấy dễ chịu khi có chăn đệm cao hơn con số 19–21 °C của tổng quan phương Tây.

Việt Nam: chúng tôi biết gì#

Dữ kiện duy nhất chúng tôi tìm được ở Việt Nam là một khảo sát dữ liệu vi khí hậu trong năm tại 82 căn hộ ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh: máy điều hoà chủ yếu được dùng trong phòng ngủ vào ban đêm, và xác suất bật điều hoà liên quan chặt với nhiệt độ phòng và giờ trong ngày (Wang và cs., 2025). Tóm tắt không có số đo giấc ngủ, cũng không cho nhiệt độ phòng ngủ cụ thể.

Phần dưới đây là suy luận của chúng tôi, đánh dấu SL, từ các dữ kiện ở trên, không phải kết quả nghiên cứu trên người Việt:

• SL Với người Việt quen khí hậu nóng ẩm, dữ liệu Malaysia (tự chọn 22,0–23,3 °C; dễ chịu 24,7–25,2 °C) có lẽ là điểm tham chiếu gần hơn con số 19–21 °C, vì cùng khí hậu nhiệt đới, và ở cả hai nơi điều hoà được dùng nhiều trong phòng ngủ ban đêm. Nhưng đó vẫn là 20 người ở một nước khác.
• SL Vì giấc ngủ phụ thuộc vào vi khí hậu quanh da (32–34 °C, độ ẩm 40–60% khi ngủ bình thường) hơn là con số trên điều hoà, cùng một nhiệt độ phòng có thể dễ chịu hay khó chịu tuỳ chăn, nệm, ga và quần áo ngủ. Kết quả Malaysia — ga mát cho phép đặt điều hoà cao hơn mà vẫn dễ chịu — phù hợp với cách hiểu này.
• SL Ở phòng không có điều hoà trong đêm hè, các điều kiện có thể gần với mức 32 °C, độ ẩm 80% trong nghiên cứu Nhật Bản, nơi giấc ngủ sóng chậm bị ảnh hưởng; và dữ liệu không cho thấy cơ thể quen dần sau vài ngày. Người cao tuổi — đổ mồ hôi gấp đôi khi nóng, và theo Minor và cs. chịu tác động lớn hơn — là nhóm cần quan tâm nhất.
• SL Độ ẩm nên được coi là một biến ngang hàng với nhiệt độ khi nói về phòng ngủ ở Việt Nam, đúng như tổng quan Nhật Bản nhấn mạnh.

Chúng tôi không đưa ra một "nhiệt độ phòng chuẩn" cho người Việt, vì không có dữ liệu đo trên người Việt để làm việc đó.

Điều chưa biết#

• Neuron nhạy nóng vùng trước thị ở người. Chúng tôi chưa tìm được bản ghi điện neuron hay hình ảnh học chức năng trên người; toàn bộ dữ liệu mở được là động vật (gặm nhấm), và một số câu trong tổng quan không ghi rõ loài. Một nghiên cứu về neuron vùng trước thị liên kết khởi phát ngủ với hạ nhiệt (Harding và cs.) có tóm tắt không nêu loài, nên chúng tôi không dùng.
• Biên độ nhịp nhiệt độ lõi theo ngày đêm ở người. Chúng tôi chưa tìm được số đo mở được từ nguồn gốc; con số duy nhất có là phần giảm do giấc ngủ, 0,31 °C, ở 8 người.
• Gradient xa–gần và thời gian vào giấc. Nghiên cứu gốc của Kräuchi và cs. về gradient xa–gần như yếu tố dự báo tốt nhất cho thời gian vào giấc, kèm số liệu tương quan, chúng tôi chưa mở được; chỉ có câu dẫn lại trong các tổng quan.
• Ngưỡng nhiệt gây thức giấc. Các nguồn mở được chỉ mô tả tác động định tính của nóng và lạnh cùng một số điều kiện cụ thể (32 °C, độ ẩm 80%); chúng tôi chưa tìm được một ngưỡng thức giấc định lượng.
• Điều nhiệt trong REM ở người. Nhận định "điều nhiệt bị tạm ngưng trong REM" dựa trên động vật; ở người mới có bằng chứng gián tiếp qua mồ hôi.
• Việt Nam. Ngoài khảo sát hành vi dùng điều hoà ở 82 căn hộ, chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu đa ký giấc ngủ nào ở người Việt liên quan tới nhiệt độ hay độ ẩm phòng ngủ.