Sách giáo khoa vẽ não khi ngủ bằng những con số gọn: "90 phút một chu kỳ", "REM chiếm 20–25%", "khoảng 70.000 neuron orexin". Tập này hỏi lại từng con số: nó được đếm trên người hay trên chuột, bằng phương pháp nào, ở bao nhiêu người, và các nhóm nghiên cứu có đồng ý với nhau không.
Phương pháp. Ba nhánh thu thập độc lập theo một giao thức chung: mọi con số phải có nguồn mở được, kèm loài, phương pháp và cỡ mẫu; dữ liệu người tách khỏi dữ liệu động vật; khi các nguồn mâu thuẫn thì ghi đủ mọi giá trị. Sau đó ba lượt kiểm chứng độc lập đối chiếu lại từng dữ kiện với nguồn gốc. Lượt kiểm chứng sửa 103 trên 296 dữ kiện (sai mẫu số, sai nhóm so sánh, số của vùng này gán cho vùng khác, thông cáo báo chí thay cho bài gốc) và không phải loại dữ kiện nào. Kết quả là 296 dữ kiện đã kiểm chứng từ 135 nguồn, khoảng hai phần ba đo trên người.
Tập này kết luận được gì#
| Câu hỏi | Điều đã đo được ở người | Chương |
|---|---|---|
| Não người có bao nhiêu neuron orexin? | Chưa có con số chuẩn: các nhóm đếm được từ khoảng 36.842 (trung vị) tới 88.582 mỗi não, chênh do phương pháp; ngủ rũ type 1 mất 85–95% số neuron này | 2 |
| Nhân "thúc đẩy ngủ" VLPO có ở người không? | Có một nhân tương đồng; ở 45 người cao tuổi, càng nhiều neuron galanin thì giấc ngủ càng ít phân mảnh — một tương quan, không phải thí nghiệm | 2 |
| Caffeine tác động ở đâu? | PET cho thấy thụ thể adenosine A1 tăng khả dụng sau thức kéo dài; mức chiếm thụ thể của caffeine đo được trực tiếp, vai trò A2A ở người chủ yếu dựa trên di truyền | 3 |
| Đồng hồ sinh học chạy nhanh hay chậm? | Chu kỳ nội sinh khoảng 24,15–24,18 giờ, không phải "25 giờ"; nữ ngắn hơn nam | 4 |
| Ánh sáng buổi tối mạnh tới mức nào thì đủ ức chế melatonin? | Khác nhau hơn 50 lần giữa người: mức gây ức chế 50% từ 6 đến 350 lux | 4 |
| Phòng ngủ nên mát bao nhiêu độ? | Con số "19–21 °C" đến từ một câu trong một tổng quan, gắn với bối cảnh có chăn đệm; số đo ở khí hậu nóng ẩm cao hơn rõ | 5 |
| Giấc ngủ NREM là hiện tượng toàn não? | Điện cực nội sọ cho thấy phần lớn sóng chậm và thoi ngủ chỉ xuất hiện ở một phần vỏ não | 6 |
| REM chiếm bao nhiêu và một chu kỳ dài bao lâu? | PSG ở người khoẻ: REM 15,5% ở người trẻ, 10,3% trên 60 tuổi; chu kỳ trung vị 96 phút, 95% nằm trong 60–150 phút | 7 |
| Ngủ "rửa não" có được chứng minh ở người? | Chưa: số liệu chuột mâu thuẫn nhau, bằng chứng người còn gián tiếp | 8 |
Tập này không trả lời được gì#
- Nhiều con số nền tảng chưa từng được đếm đúng cách ở người: số neuron nhân trên giao thoa thị (SCN), nhân trước thị giữa (MnPO), nhân raphe, và ngưỡng âm thanh đánh thức theo từng giai đoạn ngủ.
- Chưa có nghiên cứu đa ký giấc ngủ chuẩn hoá trên người Việt khoẻ mạnh, và chưa có số đo nào về đồng hồ sinh học hay điều nhiệt khi ngủ ở người Việt.
- Cơ chế ở mức neuron của mạch ngủ–thức phần lớn vẫn đến từ động vật; tập này ghi rõ chỗ nào là ngoại suy.
Tập được biên soạn với sự hỗ trợ của Claude (Anthropic) trong thu thập, kiểm chứng và viết; mọi dữ kiện đều có nguồn để người đọc tự đối chiếu, và một lượt phản biện độc lập đã đọc lại từng chương.
Cách đọc nhãn: SL là suy luận của chúng tôi, không phải số đo. Toàn bộ dữ kiện kèm nguồn nằm ở các phụ lục A–C; mâu thuẫn giữa các nguồn và khoảng trống ở phụ lục D.
Tập này là tổng hợp tài liệu khoa học để tham khảo, không thay cho chẩn đoán hay tư vấn của bác sĩ.