Phụ lục D. Mâu thuẫn giữa các nguồn và khoảng trống

Hai phần dưới đây là phần trung thực nhất của tập. Mâu thuẫn là chỗ các nguồn cho giá trị khác nhau về cùng một đại lượng; chúng tôi ghi đủ các giá trị và nguyên nhân khả dĩ thay vì chọn một. Khoảng trống là chỗ chúng tôi chưa tìm được số đo ở người, hoặc chưa đọc được nguồn gốc.

Mạch thức tỉnh, orexin, mạch thúc đẩy ngủ và adenosine#

Mâu thuẫn giữa các nguồn#

• Số neuron orexin/hypocretin ở não người bình thường. Nhóm Siegel (UCLA) báo cáo ~65.800–88.600/não (trung bình 75.589 ở 5 đối chứng Thannickal 2007; 81.671 và 88.582 ở hai nhóm đối chứng Thannickal 2018; 'khoảng 70.000' trong tổng quan); nhóm Fronczek/Swaab trung vị 36.842 (IQR 32.546–50.938); Peyron 2000 15.000–20.000 (chỉ biết qua trích lại của Siegel 2001, chưa đọc bài gốc). Nguyên nhân khả dĩ: phương pháp ước lượng (lập thể trên chuỗi lát cắt so với hệ thống phân tích hình ảnh; ngay trong nhóm UCLA có hai cách đếm: lát lạnh 40 µm và lát paraffin 6 µm chỉ đếm neuron có hạch nhân), kháng thể/độ nhạy nhuộm, ranh giới vùng đếm, tình trạng mô và đặc điểm người đối chứng. Peyron dùng lai tại chỗ mRNA, khác hẳn hoá mô miễn dịch peptide. (dữ kiện b1-001, b1-002, b1-003, b1-004, b1-005)
• Mức mất neuron orexin trong bệnh Parkinson. Thannickal 2007 cho thấy mức mất phụ thuộc giai đoạn (23–62%); Fronczek 2007 cho ~45% (trung vị); thư Baumann tóm 38–45% cho giai đoạn muộn. Khác giai đoạn bệnh của mẫu, cách đếm và giá trị nền đối chứng (75.589 so với 36.842). (dữ kiện b1-017, b1-018, b1-020)
• Mức tăng neuron histamine trong ngủ rũ. John 2013 (+64%, khoảng 47–90%; 5 ngủ rũ, 7 đối chứng; phân đoạn quang học, HDC) và Valko 2013 (+94%; 7 ngủ rũ, 12 đối chứng; 233.572 so với 120.455) cùng hướng nhưng khác độ lớn và khác hẳn giá trị nền. Nguyên nhân khả dĩ (suy đoán): cỡ mẫu nhỏ, cách xác định ranh giới TMN và quy trình đếm, đặc điểm bệnh nhân (nhóm John có triệu chứng ≥ 50 năm). (dữ kiện b1-037, b1-038)
• Số neuron histamine ở nhân củ–núm vú người bình thường. ~64.000 (chương ACNP 1995, trích lại), 75.469 (John 2013, phân đoạn quang học, n = 7) và 120.455 (Valko 2013, n = 12). Hai giá trị đầu được John 2013 coi là tương tự; giá trị của Valko cao gần gấp 1,6 lần. Khác phương pháp đếm, kháng thể, ranh giới TMN và mẫu. (dữ kiện b1-036, b1-037, b1-038)
• Số neuron galanin ở VLPO/nhân trung gian ở người. Lim 2014: 4.454 ± 2.750 (một bán cầu, 'nhân trung gian', người ~89 tuổi, n = 45); Gavrilov 2016: 13.526 ± 9.544 ở 8 đối chứng (vùng 'VLPO', không nêu một hay hai bên, chuỗi 1:6, lưới 150 × 150 µm). Khác định nghĩa ranh giới, có thể khác số bên, tuổi mẫu và thông số lấy mẫu; chưa thể coi là cùng một đại lượng. (dữ kiện b1-072, b1-078)
• VLPO/nhân trung gian có mất tế bào theo tuổi ở người không. Các tổng quan thường nói VLPO mất tế bào theo tuổi, nhưng Lim 2014 không thấy tương quan với tuổi trong mẫu 45 người rất cao tuổi (khoảng tuổi hẹp). Bằng chứng mất tế bào theo tuổi ở người vẫn gián tiếp. (dữ kiện b1-076, b1-081)
• Nhân lục có mất neuron theo tuổi không. Manaye 1995 (người, 17 ca) báo cáo mất > 50% từ thập niên 1 đến 10, nhưng nhóm trẻ đếm tế bào TH còn nhóm già đếm tế bào sắc tố; hai nghiên cứu khỉ rhesus không thấy mất neuron (Pakkenberg 1999: ~47.700 khỉ non, ~53.200 khỉ già); Theofilas 2017 thấy mất neuron gắn với bệnh lý Alzheimer từ Braak III. Mất neuron 'do tuổi' có thể một phần là bệnh lý tiền lâm sàng; khác loài và khác dấu ấn nhận diện tế bào. (dữ kiện b1-045, b1-052, b1-053, b1-048)
• Số neuron nhân lục ở người. 21.084 ± 653 (Manaye 1995, một bên, 4 người 1–28 tuổi, đếm tế bào nhuộm TH trên bản đồ lát cắt) so với trung bình 48.907 (Theofilas 2017, nhân lục trái, 63 người tuổi 62,8 ± 10,3 gồm mọi giai đoạn Braak, phân đoạn quang học trên lát nhuộm gallocyanin, đếm neuron cỡ trung bình–lớn có hoặc không sắc tố; biên độ 6.674–137.910). Cả hai đều một bên; khác cách nhận diện tế bào, phương pháp đếm và mẫu. (dữ kiện b1-044, b1-046)
• Mất neuron nhân nền Meynert. Gilmor 1999: Alzheimer sớm chỉ −15% không có ý nghĩa (đếm neuron ChAT/VAChT); Mann 1984: −58% ở 22 bệnh nhân Alzheimer (phương pháp và giai đoạn không nêu trong tóm tắt); de Lacalle 1991: lão hoá bình thường −50% đến 90 tuổi, khác nhau theo phân vùng. Khác giai đoạn bệnh, dấu ấn nhận diện và phân vùng nhân. (dữ kiện b1-055, b1-056, b1-057, b1-051)
• Mức mất neuron cholinergic PPN trong Parkinson. Cùng nghiên cứu (4 đối chứng, 4 Parkinson): ranh giới Ch5 cho ~72.458 neuron mỗi PPN ở đối chứng và giảm 48%; ranh giới chất trắng cho ~35.842 và giảm 50%. Tỉ lệ mất ổn định nhưng số tuyệt đối phụ thuộc gần gấp đôi vào cách vẽ ranh giới nhân. (dữ kiện b1-059, b1-060)
• Thời gian thức trong nghiên cứu PET A1AR 2007. Bài PNAS 2017 ghi 24 giờ (mở đầu) và 28 giờ (bàn luận) cho cùng nghiên cứu 2007; cần đọc bài gốc để xác định. (dữ kiện b1-093)
• Tỉ lệ neuron hypocretin còn lại ở hai ca ngủ rũ (Thannickal 2018). Văn bản ghi 16% (ca dùng morphin) và 3% (ca không dùng), Bảng 1 ghi 19% và 3,6%; số trong bảng khớp phép chia cho trung bình 88.582 của 3 đối chứng ngủ rũ, số trong văn bản có thể tính theo nền đối chứng khác. (dữ kiện b1-013)

Khoảng trống#

• Chúng tôi chưa đọc được bài gốc Elmenhorst và cs. 2007 (J Neurosci 27(9):2410) về % tăng A1AR sau ~24 giờ thức ở người (PMC6673478 và jneurosci.org đều không truy cập được trong lượt này).
• Số neuron serotonin ở nhân raphe người (Baker và cs. 1990/1991, Neuroscience 42:757–775) chưa đọc được; chỉ có tỉ lệ ~70% neuron raphe lưng là serotonin (trích lại) và dữ liệu định tính ở Alzheimer.
• Hirsch và cs. 1987 (PNAS) về mất neuron PPN trong Parkinson/PSP chưa đọc được (PMC/PubMed chặn bằng captcha).
• Nhân trước thị giữa (MnPO) và nhân cạnh cánh tay: chúng tôi chưa tìm được số đếm neuron ở người; chỉ có dữ liệu gặm nhấm và dữ liệu lập bản đồ tổn thương gây hôn mê ở người.
• Vai trò thức tỉnh của neuron dopamine VTA chỉ có dữ liệu chuột; ở người chỉ có PET thụ thể D2/D3 sau thức trắng.
• Nồng độ adenosine ngoại bào trong não người theo thời gian thức chưa được đo trực tiếp trong các nguồn đã mở; bằng chứng ở người là gián tiếp qua PET thụ thể A1.
• PET thụ thể A2A ở người liên quan áp lực ngủ: chúng tôi chưa tìm được; vai trò A2A trong tác dụng caffeine chủ yếu dựa trên chuột knock-out (Huang 2005) và di truyền ADORA2A ở người.
• Không tìm được nghiên cứu ở Việt Nam hoặc Đông Nam Á về giải phẫu/mô bệnh học mạch thức–ngủ, hypocretin dịch não tuỷ hay PET adenosine; nghiên cứu châu Á gần nhất là PET thụ thể H1 ở Nhật Bản (Tagawa 2001).
• Neuron orexin ở người mất bao nhiêu theo tuổi tính bằng tổng số neuron (không chỉ tỉ lệ/mật độ) chưa có số liệu lập thể toàn não trong nguồn đã đọc.
• Số neuron orexin trong bệnh Huntington ở người (tỉ lệ %) chưa đọc được từ toàn văn Petersén 2005.
• Các trích dẫn cho Mignot 2002 (93%/17% HLA) cần đối chiếu nguyên văn trước khi đăng vì câu trích không chứa con số.

Đồng hồ sinh học, ánh sáng và điều nhiệt#

Mâu thuẫn giữa các nguồn#

• Tỉ lệ ipRGC trong tổng số tế bào hạch võng mạc người. Hannibal 2004 ước tính ~0,8% (mắt của 17 người hiến; cách ước lượng không nêu trong tóm tắt, có dùng cả lai tại chỗ và hoá mô miễn dịch); Hannibal 2017 đếm toàn bộ trên 2 võng mạc (1 nam, 1 nữ) với kháng thể đầu N và đầu C được 0,63–0,75%. Khác biệt khả dĩ do kháng thể/độ nhạy nhuộm, cách đếm và cỡ mẫu rất nhỏ. (dữ kiện b2-015, b2-017)
• Tỉ lệ phân loại M3 trong ipRGC người. Esquiva 2017 xếp 23% ipRGC là M3 (phân tầng ở cả hai đám rối), còn Hannibal 2017 chỉ thấy rất ít M3. Khác tiêu chí phân loại theo phân tầng sợi nhánh, kháng thể, và tuổi người hiến (24 võng mạc 10–81 tuổi so với mẫu nhỏ). (dữ kiện b2-020, b2-015)
• Bước sóng nhạy cực đại của hệ ức chế melatonin/melanopsin. Brainard 2001: 446–477 nm (vùng hiệu lực nhất, người trẻ, mức giác mạc); Najjar 2014: 484 nm ở người trẻ và 494 nm ở người 55–63 tuổi; Brown 2022: 490 nm sau lọc trước võng mạc cho người 32 tuổi. Khác nhau do: mức tham chiếu (giác mạc hay sau lọc trước võng mạc), lọc của thuỷ tinh thể tăng theo tuổi, cách khớp đường cong và số bước sóng thử. (dữ kiện b2-022, b2-025, b2-024)
• Chu kỳ nội sinh của đồng hồ người. Forced desynchrony cho 24,18 giờ (Czeisler 1999) và 24,15 ± 0,2 giờ (Duffy 2011, n = 157); các thí nghiệm cũ cho ~25 giờ vì người tham gia tiếp xúc mức ánh sáng đủ để làm sai ước tính chu kỳ (theo Czeisler 1999); nhịp nguyên bào sợi in vitro cho 24,5 giờ (SD 45 phút) vì đo đồng hồ ngoại vi trong nuôi cấy, không phải đồng hồ trung tâm. (dữ kiện b2-008, b2-009, b2-010, b2-013)
• Melatonin có giảm theo tuổi ở người khoẻ mạnh không. Zeitzer 1999 (constant routine, người cao tuổi khoẻ chọn lọc kỹ, không dùng thuốc) không thấy khác biệt biên độ/đỉnh so với người trẻ; tổng quan hệ thống ở người cao tuổi (Scholtens 2016, Godfrey 2022) thấy đỉnh đêm thấp hơn ở nhóm ≥ 75 tuổi (27,8 so với 49,3 pg/mL) nhưng tổng lượng 24 giờ có vẻ không đổi; tổng quan tường thuật (Tan 2018) coi melatonin thấp là dấu ấn lão hoá. Khác do: tiêu chí chọn người khoẻ, ánh sáng môi trường và thuốc dùng kèm, nhóm tuổi (65–81 so với ≥ 75), mẫu máu so với nước tiểu, và vôi hoá tuyến tùng tăng theo tuổi. (dữ kiện b2-044, b2-046, b2-047, b2-048)
• Tỉ lệ vôi hoá tuyến tùng. 62% (CT, bệnh nhân không chọn lọc, tuổi TB 58,7), 70–72% (nhiều quần thể), 83% ở người trên 30 tuổi. Khác biệt khả dĩ do phân bố tuổi của mẫu, phương tiện hình ảnh và ngưỡng phát hiện (tổng quan không nêu phương tiện cho số 70–72% và 83%); đều là số liệu thứ cấp qua một tổng quan. (dữ kiện b2-049, b2-050, b2-051)
• Nhiệt độ môi trường ngủ "tối ưu" cho người. 29 °C là nhiệt độ trung hoà nhiệt khi người bán khoả thân (Haskell 1981); 32–34 °C là vi khí hậu trong giường chứ không phải nhiệt độ phòng; 19–21 °C là nhiệt độ phòng tối ưu do một tổng quan nêu, trong câu dẫn chung ba nghiên cứu về vi khí hậu da (không có nghiên cứu nào đo riêng dải này); thực địa ở Malaysia cho nhiệt độ không khí đo được 22,0–23,3 °C khi người tham gia tự đặt điều hoà và nhiệt độ dễ chịu Griffiths 24,7–25,2 °C. Khác do đại lượng đo khác nhau (phòng, giường, da), quần áo/chăn đệm, độ ẩm, thích nghi khí hậu và phương pháp (phòng thí nghiệm so với thực địa). (dữ kiện b2-081, b2-082, b2-083, b2-093, b2-094)

Khoảng trống#

• Số neuron toàn nhân SCN người, số neuron VIP và AVP (đếm lập thể) và kích thước SCN theo mm³: chúng tôi chưa mở được toàn văn Swaab 1985, Hofman 1988, Zhou 1995/1996 hay Wang 2015 (Ann Neurol 78:317–322; PMC4515161) trong lượt này do Europe PMC liên tục giới hạn truy cập và PMC/PubMed chặn bằng captcha. Con số 10.000 neuron duy nhất mở được là con số khái quát cho động vật có vú (dữ kiện b2-007).
• Wang và cộng sự 2015 (số neuron VIP của SCN liên quan tới biên độ/độ ổn định nhịp nghỉ–hoạt động ở người cao tuổi): chỉ đọc được thông tin trích dẫn, không đọc được tóm tắt; cần bổ sung.
• Thapan, Arendt, Skene 2001 (J Physiol; phổ tác động ức chế melatonin, đỉnh thường được trích ~459 nm): chưa mở được tóm tắt hay toàn văn.
• Nồng độ melatonin đêm ở người trẻ (pg/mL) từ nguồn gốc: chúng tôi chưa tìm được số đo mở được; chỉ có số liệu ở người cao tuổi (Scholtens 2016).
• La Morgia 2016 (Ann Neurol; mất ipRGC trong bệnh Alzheimer): chỉ đọc được phần phương pháp (21 bệnh nhân OCT, 16 actigraphy, 14 mẫu sau tử vong), không đọc được kết quả.
• Neuron nhạy nóng ở vùng trước thị: chúng tôi chưa tìm được bản ghi điện neuron hay hình ảnh học chức năng trên người; toàn bộ dữ liệu mở được là động vật (gặm nhấm), một số câu trong tổng quan không ghi rõ loài.
• Harding và cộng sự 2018 (Curr Biol 28:2263–2273; neuron MnPO/MPO liên kết khởi phát ngủ và hạ nhiệt): tóm tắt đọc được không nêu loài, nên không đưa vào làm dữ kiện.
• Kräuchi 2000 (Am J Physiol; gradient nhiệt độ xa–gần là yếu tố dự báo tốt nhất cho thời gian vào giấc, kèm số liệu tương quan): chưa mở được trang nhà xuất bản; chỉ có câu dẫn lại trong tổng quan Harding 2019 và Okamoto-Mizuno 2012.
• Biên độ nhịp nhiệt độ lõi theo ngày đêm ở người (°C) từ nguồn gốc: chúng tôi chưa tìm được số đo mở được ngoài phần giảm do giấc ngủ 0,31 °C (Barrett 1993).
• Ngưỡng nhiệt môi trường gây thức giấc ở người: các nguồn mở được chỉ mô tả tác động định tính của nóng/lạnh và các điều kiện cụ thể (32 °C/80% RH); chúng tôi chưa tìm được một ngưỡng thức giấc định lượng.
• Việt Nam: chỉ tìm được nghiên cứu hành vi dùng điều hoà ở 82 căn hộ Hà Nội/TP.HCM (tóm tắt, không có số đo giấc ngủ). Chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu đa ký giấc ngủ, DLMO, chu kỳ nội sinh hay vôi hoá tuyến tùng trên người Việt.
• Đột biến PER2 (Toh 2001) và CRY1 (Patke 2017): tóm tắt không cho số người mang đột biến, giá trị chu kỳ nội sinh đo được hay giờ ngủ cụ thể; cần toàn văn.
• Đường dẫn SCN → PVN → cột trung gian bên → hạch cổ trên → tuyến tùng: chúng tôi chưa tìm được bằng chứng giải phẫu truy vết trên người; mô tả giải phẫu chi tiết đến từ động vật, bằng chứng chức năng ở người đến từ người liệt tứ chi.

Điện sinh lý NREM và REM, cấu trúc giấc ngủ, glymphatic#

Mâu thuẫn giữa các nguồn#

• Tỉ lệ các giai đoạn ngủ ở người lớn: sách giáo khoa so với số đo PSG. Trang Vinmec ghi N3 (giai đoạn 3+4) 25% và REM 25% (cùng bài có chỗ ghi giai đoạn 1 chiếm 50%); MSD ghi N3 13–23%, REM 20–25%; PSG chuẩn AASM ở 100 người khoẻ (Mitterling 2015) cho N3 20,7% (nằm trong khoảng MSD) nhưng REM chỉ 15,5% ở người ≤30 tuổi, và 14,9% / 10,3% ở người >60 tuổi. Chỗ lệch chính là REM. Nguyên nhân khả dĩ: Mitterling chỉ ghi một đêm trong phòng thí nghiệm (hiệu ứng đêm đầu thường làm giảm REM); con số sách giáo khoa không nêu nguồn đo và có thể lấy từ người rất trẻ, chấm theo Rechtschaffen–Kales; khác tiêu chí chấm N3 giữa R&K và AASM (giả thuyết, chưa kiểm trong nguồn của nhánh này). (dữ kiện b3-060, b3-061, b3-074, b3-076)
• Độ dài và số chu kỳ NREM–REM. Nguồn phổ biến nêu ~90 phút (70–110) và 4–6 chu kỳ/đêm; phân tích 6.064 chu kỳ PSG cho trung vị 96 phút, trung bình 99,5 phút, khoảng 95% là 60–150 phút và đa số đêm chỉ 3–4 chu kỳ hoàn chỉnh. Nguyên nhân: cách định nghĩa chu kỳ (có tính chu kỳ cuối không trọn), thời gian nằm giường giới hạn trong phòng thí nghiệm (~8 giờ), độ biến thiên giữa chu kỳ lớn (CV 29,3%) mà con số 90 phút che khuất. (dữ kiện b3-070, b3-072, b3-075)
• N3 có giảm theo tuổi ở người lớn hay không. Ohayon 2004 (phân tích gộp 65 nghiên cứu), Mitterling 2015 (20,7% → 14,9%), Campos-Beltrán 2026 (so sánh nhóm trẻ–già, g = −1,70) và tổng quan Mander 2017 (dẫn lại nghiên cứu gốc) đều cho thấy ngủ sóng chậm giảm theo tuổi; nhưng phân tích gộp lớn nhất (Boulos 2019, 169 nghiên cứu, 5.273 người) không thấy % N3 thay đổi có ý nghĩa theo tuổi (−0,1%, KTC −0,1 đến 0,0; tóm tắt không ghi rõ đơn vị tuổi cho N3). Nguyên nhân khả dĩ: Boulos dùng hồi quy meta ở mức nghiên cứu (tuổi trung bình của mẫu) nên mất biến thiên trong từng nghiên cứu; so sánh hai nhóm tuổi cực trị cho cỡ hiệu ứng lớn hơn hệ số tuyến tính; đo theo % tổng thời gian ngủ hay theo phút cho kết quả khác; tiêu chí chấm N3 theo biên độ cố định có thể ảnh hưởng ở người già (giả thuyết, chưa kiểm trong nguồn). (dữ kiện b3-054, b3-058, b3-060, b3-064, b3-065)
• REM có giảm theo tuổi hay không, và giảm từ bao giờ. Ohayon 2004 (tóm tắt: % REM và độ trễ REM giảm có ý nghĩa theo tuổi ở người lớn) và Mitterling 2015 (15,5% → 10,3%) thấy REM giảm theo tuổi; Campos-Beltrán cho g = −0,80 (nhóm già so với trẻ); Cajochen 2024 thấy giai đoạn REM ngắn hơn ở người lớn tuổi, nhất là cuối đêm; nhưng Boulos 2019 cho % REM 0,0% (KTC −0,1 đến 0,0) theo tuổi, và tổng quan Mander 2017 (dẫn Ohayon 2004 và Van Cauter 2000) cho rằng suy giảm REM chỉ xuất hiện từ tuổi 80. Nguyên nhân: khác dải tuổi mẫu, khác đơn vị (% tổng thời gian ngủ vs phút — tổng thời gian ngủ cũng giảm), phân tích mức nghiên cứu vs mức cá nhân, và cách tổng quan diễn giải nguồn gốc. (dữ kiện b3-054, b3-058, b3-061, b3-066, b3-073)
• Khác biệt giới về ngủ sóng chậm. Cùng chiều, khác độ lớn: Sleep Heart Health Study (n = 2.685, 37–92 tuổi) cho thấy nữ có nhiều hơn 106% ngủ sóng chậm; phân tích gộp Campos-Beltrán 2026 cũng thấy nam ít SWS hơn (g = −0,52; tác giả báo p = 0,039 nhưng KTC95% −1,16 đến 0,13 chứa 0). Nguyên nhân khác biệt độ lớn: SHHS là người trung niên–cao tuổi, PSG không giám sát tại nhà, chấm R&K; phân tích gộp chỉ 6 nghiên cứu (443 người), khác tuổi; khác biệt giải phẫu sọ có thể ảnh hưởng biên độ sóng chậm đo trên da đầu (giả thuyết, chưa kiểm trong nguồn). (dữ kiện b3-067, b3-069)
• Khác biệt giới về mật độ thoi ngủ. Purcell 2017 (n = 11.630) thấy nữ có thêm 0,16 thoi/phút (chủ yếu thoi nhanh, ~0,3/phút); phân tích gộp Campos-Beltrán 2026 thấy cùng chiều nhưng không có ý nghĩa về mật độ (g = −0,21; k = 5, n = 260), công suất tuyệt đối dải thoi thấp hơn ở nam (g = −0,59; n = 206) nhưng mật độ phổ trung bình 11–16 Hz không khác. Nguyên nhân: cỡ mẫu phân tích gộp nhỏ hơn rất nhiều nên thiếu lực thống kê để phát hiện chênh lệch 0,16/phút; khác thuật toán phát hiện thoi; công suất phổ và số đếm thoi là hai đại lượng khác nhau. (dữ kiện b3-004, b3-009)
• Thoi nhanh/thoi chậm: hai loại riêng hay một liên tục. Andrillon 2011 mô tả thoi chậm 9–12 Hz ở trán và thoi nhanh 13–15 Hz ở trung tâm–đỉnh với ranh giới sắc quanh vùng vận động bổ sung; Gonzalez 2022 (357 vị trí nội sọ) lại thấy gradient liên tục 12,1 → 12,74 Hz và cả hai loại chu kỳ ở cả trán lẫn đỉnh. Nguyên nhân: khác phương pháp (phân tích từng thoi vs từng chu kỳ trong thoi), khác vị trí điện cực, và tần số giảm dần trong mỗi thoi. (dữ kiện b3-003, b3-011, b3-012, b3-015)
• Glymphatic: giấc ngủ làm tăng hay giảm thanh thải não (chuột). Xie 2013 (chuột) báo cáo khoảng kẽ tăng 60% và tốc độ thanh thải β-amyloid tăng khi ngủ/gây mê; Miao 2024 (chuột đực C57BL/6J) thấy hệ số khuếch tán không đổi giữa các trạng thái và thanh thải chất nhuộm khỏi nhân đuôi–bèo sẫm giảm khi ngủ và khi gây mê (theo thông cáo của nhóm tác giả: khoảng 30% khi ngủ, 50% khi gây mê; con số này không có trong phần chữ của bài). Nguyên nhân khả dĩ: khác chất đánh dấu và đường đưa (tiêm bể lớn so với tiêm trực tiếp vào caudate putamen), khác phương pháp đo (TMA iontophoresis và chụp hai photon so với quang trắc huỳnh quang và tẩy quang), khác thuốc mê, cách xác định trạng thái ngủ; ảnh hưởng của việc tiêm trực tiếp vào mô là giả thuyết. Chưa có dữ liệu người trực tiếp phân xử. (dữ kiện b3-082, b3-083, b3-084)
• Cơ chế tăng β-amyloid sau thiếu ngủ ở người: giảm thanh thải hay tăng sản xuất. Shokri-Kojori 2018 (20 người khoẻ) thấy Aβ não tăng 5% (PET 18F-florbetaben) nhưng chính tác giả nói không loại trừ được việc tăng tổng hợp; Lucey 2018 (SILK, dịch não tuỷ thắt lưng; thức trắng, natri oxybat, ngủ bình thường) quy mức tăng 25–30% Aβ38/40/42 cho tăng sản xuất; Eide 2021 thấy thanh thải chất đánh dấu ngoại sinh (gadobutrol nội tuỷ) giảm sau thức trắng ở 7 bệnh nhân so với 17 (không phải người khoẻ, không ngẫu nhiên). Các phép đo khác nhau (PET mô não, dịch não tuỷ thắt lưng, chất đánh dấu ngoại sinh) và quần thể khác nhau, nên độ lớn (5% vs 25–30%) không so trực tiếp được; hai cơ chế không loại trừ nhau. (dữ kiện b3-087, b3-088, b3-091)
• Kích thích âm thanh vòng kín lên trí nhớ: hiệu ứng lớn hay gần bằng 0. Nghiên cứu gốc Ngo 2013 (n = 11) cho chênh lệch lớn về mức giữ trí nhớ qua đêm (22,2 vs 13,0 từ, trung bình ± SEM); phân tích gộp Wunderlin 2021 cho g = 0,25 (p = 0,07) và Harlow 2023 cho dδ = 0,14 (KTC chứa 0), dù tác động lên công suất dao động chậm luôn rõ (dδ 0,48–2,91). Nguyên nhân khả dĩ: nghiên cứu đầu cỡ mẫu nhỏ dễ phóng đại hiệu ứng (giả thuyết), khác giao thức kích thích, tuổi, và độ tin cậy của phép đo trí nhớ (Harlow 2023 phân tích chất lượng đo). (dữ kiện b3-039, b3-040, b3-041)
• Độ lớn liên hệ thoi ngủ–nhận thức/trí nhớ. Campos-Beltrán 2026 cho r = 0,49 giữa công suất thoi và năng lực nhận thức (6 nghiên cứu, 88 người); Ng 2025 (23 nghiên cứu, 297 cỡ hiệu ứng) cho liên hệ giữa ghép dao động chậm–thoi và giữ trí nhớ chỉ r ≈ 0,07–0,08, biên độ thoi không có ý nghĩa. Nguyên nhân: khác kết cục (đặc điểm nhận thức ổn định vs mức giữ trí nhớ qua đêm), cỡ mẫu nhỏ làm phóng đại hệ số, sai lệch xuất bản (Egger p = 0,02). (dữ kiện b3-010, b3-034, b3-035)
• Tỉ lệ gợn sóng hồi hải mã đi cùng thoi ngủ. Staresina 2015: 24% gợn sóng đi cùng cả thoi và dao động chậm (cửa sổ ±2 s; lọc gợn 80–100 Hz; 12 bệnh nhân); Ngo 2020: 17% trùng thoi vỏ não, 22% trùng thoi hồi hải mã (lọc 80–120 Hz; 14 bệnh nhân). Khác định nghĩa (đồng xuất hiện trong cửa sổ, đòi cả thoi và dao động chậm, so với chồng lấp thời gian với thoi), khác dải lọc và vị trí điện cực; cả hai cho thấy đa số gợn sóng không đi kèm thoi. (dữ kiện b3-031, b3-032)
• Ước lượng hiệu ứng TMR trước và sau hiệu chỉnh sai lệch xuất bản. Hiệu ứng gộp g = 0,29 giảm còn 0,13–0,18 sau hiệu chỉnh; mô hình chọn lọc nặng cho tới 0,05. Nguyên nhân: bất đối xứng phễu, nghiên cứu nhỏ có kết quả dương được công bố nhiều hơn. (dữ kiện b3-036, b3-038)
• Thời lượng K-complex. Tiêu chí hình thái lâm sàng: >0,5 giây; ghi nội sọ: 'down-state' tương ứng kéo dài ~400 ms. Khác cách đo (sóng trên EEG da đầu gồm cả pha âm và dương so với khoảng im lặng neuron ở vỏ). (dữ kiện b3-025, b3-026)

Khoảng trống#

• Nhân lưới đồi thị (TRN) ở người: chúng tôi chưa tìm được số đếm tế bào sau tử vong hay ghi điện trực tiếp TRN khi ngủ; dữ liệu đồi thị người đã đọc chỉ ghi nhân trước (ANT) và nhân lưng giữa (MD) (Schreiner 2022). Vai trò TRN trong tạo thoi ở người vẫn là suy luận từ dữ liệu động vật và bệnh học (Ferrarelli 2007).
• Bộ tạo REM ở cầu não (nhân dưới lưng bên SLD/subcoeruleus) ở người: chỉ có bằng chứng gián tiếp — bản đồ mạng tổn thương 25 ca (Odd 2025), loạt ca (Nepozitek 2026), MRI neuromelanin (tóm tắt hội nghị Ehrminger 2015). Chưa đọc được toàn văn Ehrminger 2016 (Brain); dữ liệu SLD gốc trên chuột (Lu và cộng sự 2006) không mở trong lượt này nên không ghi.
• Ngưỡng thức tỉnh với âm thanh theo giai đoạn (dB cụ thể): Buxton 2012 và Solet 2010 chỉ có trong hình; Ermis 2010 (REM pha/tĩnh) và Rechtschaffen 1966 không mở được qua Europe PMC (giới hạn tần suất truy cập). Chúng tôi chưa tìm được bảng dB theo N1/N2/N3/REM có thể trích.
• Carskadon & Herz 2004: tỉ lệ thức tỉnh theo giai đoạn với mùi so với âm thanh chưa đọc được từ bài gốc; chỉ có thông cáo báo chí.
• Điều nhiệt trong REM ở người: chỉ có một nghiên cứu 5 người (1982) không có số tuyệt đối; các nghiên cứu Buguet 1979, Muzet 1983, Candas 1982 chỉ thấy tên trong danh mục tham khảo.
• Mật độ cử động mắt nhanh (REM density) và đặc điểm định lượng sóng răng cưa (tần số, biên độ) theo tuổi: chúng tôi chưa tìm được nguồn mở được trong lượt này.
• Giá trị % tuyệt đối N1/N2/N3/REM theo nhóm tuổi của Ohayon 2004 và Boulos 2019: chỉ đọc được tóm tắt, không có bảng giá trị.
• Glymphatic ở người khi ngủ tự nhiên: chưa có đo trực tiếp dòng chảy khoảng kẽ ở người; Fultz 2019 đo dao động dịch não tuỷ, Eide 2021 đo trên bệnh nhân, không phải người khoẻ, và không ghi EEG.
• Holth 2019 (tau dịch não tuỷ +50%) và Lucey 2018 (n = 8): đọc qua thông cáo/tin tổng thuật; Ooms 2014 (Aβ42 dịch não tuỷ sau một đêm thức) chưa đọc được tóm tắt.
• Yoo 2007 (amygdala +60% sau thiếu ngủ): chỉ tìm thấy báo phổ thông với cỡ mẫu không nhất quán, nên không đưa vào.
• Mật độ thoi ngủ tuyệt đối theo từng nhóm tuổi (thoi/phút) trong Purcell 2017: không có trong phần văn bản đã đọc.
• Việt Nam/Đông Nam Á: chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu PSG chuẩn hoá trên người Việt khoẻ mạnh; nguồn tiếng Việt duy nhất tìm được là bài phổ biến kiến thức (Vinmec) lặp lại số sách giáo khoa.
• Gợn sóng hồi hải mã người và trí nhớ: chưa có cỡ hiệu ứng gộp; các nghiên cứu nội sọ đều n = 12–14 bệnh nhân động kinh.