Tryptophan, kiwi, anh đào chua, sữa: thực phẩm đã thử trên người

Chương này hỏi: những thực phẩm hay được gắn với giấc ngủ — kiwi, anh đào chua, sữa, sữa lên men, cá béo, bữa nhiều tinh bột — đã được thử trên người như thế nào, và các phép đo cho thấy gì. Chuỗi sinh hoá tryptophan → serotonin → melatonin là có thật, nhưng trong các nghiên cứu giấc ngủ chúng tôi đọc, gần như không nghiên cứu nào đo được từng mắt xích của chuỗi đó sau bữa ăn. Những con số hay được trích nhất (điểm chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh [PSQI] giảm 42,4% sau kiwi, thời gian ngủ tăng 84 phút sau nước anh đào chua) đến từ một thử nghiệm không có nhóm chứng và một thử nghiệm chỉ 8 người hoàn thành. Các thử nghiệm có nhóm chứng và đo khách quan thường cho kết quả nhỏ hơn hoặc trung tính. Lượng thực phẩm trong chương được thuật lại như mô tả can thiệp; đây không phải đánh giá công dụng của bất kỳ thực phẩm hay sản phẩm nào.

Từ tryptophan đến melatonin: chuỗi sinh hoá và chỗ chưa được đo#

Tryptophan là một axit amin thiết yếu mà cơ thể phải lấy từ thức ăn. Trong não, tryptophan là nguyên liệu tạo serotonin, và ở tuyến tùng serotonin lại là nguyên liệu tạo melatonin — hormone tiết về đêm đã bàn ở Tập 4. Từ đó nảy ra lập luận phổ biến: ăn nhiều tryptophan thì nhiều serotonin, rồi nhiều melatonin, rồi ngủ dễ hơn. Mỗi bước cần được tách ra để xem bước nào đã đo được ở người.

Bước đầu tiên là "giả thuyết tryptophan". Tryptophan đi vào não phải cạnh tranh với các axit amin trung tính lớn (large neutral amino acids, LNAA) để dùng chung chất vận chuyển, nên điều quyết định là tỉ lệ tryptophan/LNAA trong máu chứ không phải lượng tryptophan tuyệt đối. Bữa nhiều carbohydrate làm tỉ lệ này tăng; theo dữ liệu người được trích trong tổng quan Adv Nutr 2016, tỉ lệ đạt đỉnh 2–4 giờ sau bữa (St-Onge và cs., 2016). Nhưng bằng chứng rằng tryptophan trong não tăng sau bữa ít đạm–nhiều carbohydrate là từ động vật. Chính các tác giả lưu ý rằng các nghiên cứu giấc ngủ họ tổng quan không đo tỉ lệ tryptophan/LNAA; cơ chế chưa được kiểm chứng trực tiếp trong bối cảnh giấc ngủ.

Một thí nghiệm ở người cho thấy khoảng cách giữa "đổi được tỉ lệ axit amin" và "đổi được giấc ngủ". Trong một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi tại Hà Lan, 28 sinh viên khoẻ (14 ngủ kém, 14 ngủ tốt) uống 20 g α-lactalbumin, một loại đạm whey giàu tryptophan (Markus và cs., 2005). Đạm được dùng dưới dạng 2 ly sữa lắc buổi tối, so với natri caseinate cùng năng lượng và đạm; sau đó người tham gia ngủ 2 đêm tại phòng thí nghiệm. Tỉ lệ tryptophan/LNAA huyết tương tăng từ 0,11 lên 0,25 (+130%; P < 0,0001). Buồn ngủ buổi sáng theo thang Stanford (Stanford Sleepiness Scale, SSS) thấp hơn (2 so với 3; P = 0,013), nhưng buồn ngủ buổi tối — lúc tỉ lệ tryptophan/LNAA cao nhất — không khác (P > 0,2). Thí nghiệm không đo cấu trúc giấc ngủ bằng đa ký giấc ngủ (polysomnography, PSG), và chính tác giả lưu ý cải thiện buổi sáng không thể là do tryptophan huyết tương cao hơn vào buổi sáng. α-lactalbumin do Davisco Foods International cung cấp, các thực phẩm khác từ Unilever Bestfoods, DMV International và Nestlé; tác giả tuyên bố không xung đột lợi ích.

Thí nghiệm thứ hai gợi ý tryptophan từ thức ăn có thể không đủ nếu thiếu tín hiệu ánh sáng. Ở Nhật, 33 nam sinh viên (22 ± 3,1 tuổi, 7–10 người mỗi nhóm) được chia theo thiết kế 2×2 trong 5 ngày 4 đêm (Fukushige và cs., 2014). Một yếu tố là bữa sáng nghèo tryptophan (55 mg/bữa) hay giàu tryptophan (476 mg/bữa, từ thực phẩm như cá hồi, natto). Yếu tố kia là ánh sáng ban ngày mờ (< 50 lx) hay mạnh (> 5.000 lx). Chỉ nhóm vừa ăn sáng giàu tryptophan vừa ở ánh sáng mạnh có melatonin nước bọt buổi tối cao hơn (P < 0,01). Ánh sáng mạnh làm sớm thời điểm bắt đầu tiết melatonin trong ánh sáng mờ (dim light melatonin onset, DLMO), còn tryptophan thì không. Hiệu quả giấc ngủ và thời gian đi vào giấc ngủ đo bằng actigraphy không khác giữa các nhóm. Với nhóm chỉ 7–10 người, đây là tín hiệu sinh lý, không phải bằng chứng về giấc ngủ. L-tryptophan dạng viên — một thực phẩm chức năng, khác với tryptophan trong thức ăn — được bàn ở Chương 6, cùng khuyến nghị YẾU phản đối của hướng dẫn AASM 2017 (Sateia và cs., 2017).

Melatonin trong thực phẩm: hàm lượng đo được và vì sao dao động hàng nghìn lần#

Nhiều thực vật và sữa chứa sẵn melatonin. Tổng quan Meng 2017 tập hợp các số đo phòng thí nghiệm và cho thấy hàm lượng trải từ picogram/gam đến miligam/gam tuỳ loài, giống, điều kiện trồng và phương pháp phân tích (Meng và cs., 2017). Bảng dưới gom một số giá trị; giá trị theo khối lượng khô và tươi không so được trực tiếp.

Có ba lý do cho mức dao động này. Thứ nhất là sinh học: 25 giống gạo hay 58 giống ngô cho số đo rất khác nhau, và sữa vắt ban đêm có melatonin cao hơn khoảng 10 lần sữa vắt ban ngày do nhịp ngày–đêm của bò (Meng và cs., 2017). Thứ hai là cơ sở tính: giá trị hồ trăn rất cao là một báo cáo đơn lẻ theo khối lượng khô. Thứ ba, quan trọng nhất, là phương pháp: các phương pháp miễn dịch (RIA, ELISA) và HPLC-UV/HPLC-huỳnh quang có thể ước lượng quá cao do phản ứng chéo với thành phần khác, còn GC-MS và HPLC-MS được coi là chính xác nhất. Ngay trong thử nghiệm can thiệp, hàm lượng cũng không chắc chắn. Tổng quan phạm vi (scoping review) 2026 gồm 19 nghiên cứu ghi rằng một số nghiên cứu không nêu hàm lượng melatonin của thực phẩm được dùng. Chính tổng quan này ghi hai giá trị chênh 30 lần cho nước anh đào chua của Howatson 2012: 42.600 ng/30 ml ở phần bàn luận, 1.420 ng/30 ml ở Bảng 2. Giá trị 42.600 khớp với tổng khoảng 85.200 ng/ngày (Nisar và cs., 2026).

Melatonin ăn vào có lên máu không? Theo Meng 2017 thuật lại, ở 12 nam khoẻ, melatonin huyết thanh được đo 120 phút sau khi ăn hoặc uống. Giá trị sau nước ép dứa là 146 so với 48 pg/ml lúc nền (p = 0,002), sau nước ép cam 151 so với 40 pg/ml (p = 0,005), sau chuối 140 so với 32 pg/ml (p = 0,008) (Meng và cs., 2017). Nghiên cứu này không đo giấc ngủ và đo melatonin bằng ELISA — chính phương pháp có thể ước lượng quá cao. Với sữa, dữ liệu người theo hướng ngược lại: uống 0,5 lít/ngày sữa có 10,2–18,3 pg/ml melatonin không làm tăng melatonin máu (St-Onge và cs., 2016). Dữ kiện "sữa làm tăng melatonin máu" hay được trích thực ra là ở chuột cống (sữa 39,43 pg/ml). Sữa vắt ban đêm có 4,66 mg/g tryptophan và 85,5 pg/g melatonin, so với 3,75 mg/g và 8,8 pg/g ở sữa vắt ban ngày. Tác dụng lên giấc ngủ của loại sữa này chỉ được thử ở chuột nhắt. Dữ liệu người về sữa vắt ban đêm là một nghiên cứu ở 70 người cao tuổi sa sút trí tuệ, không thấy thay đổi chất lượng giấc ngủ sau 8 tuần.

Hai cách nhìn khoa học đang đối nghịch. Kennaway (Crit Rev Food Sci Nutr, trực tuyến 2015) cho rằng mức tăng melatonin máu sau ăn không khớp với lượng melatonin nuốt vào. Bài bình luận phản hồi thừa nhận chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (randomized controlled trial, RCT) mù đôi có giả dược nào về melatonin từ thực phẩm. Cả 2 nghiên cứu đo melatonin máu sau ăn (Maldonado 2009 với bia, Sae-Teaw 2013 với dứa, cam, chuối) đều dùng ELISA. Giả thuyết thay thế của bài bình luận (melatonin do tế bào ưa crôm ở ruột tạo ra, hiệu ứng nền thực phẩm) chưa được kiểm chứng (Iriti và Varoni, 2016). Tổng quan 2026 cũng cho rằng melatonin trong thực phẩm khó có thể là yếu tố duy nhất giải thích tác dụng quan sát được; polyphenol, tiền chất serotonin và chất chống oxy hoá có thể góp phần (Nisar và cs., 2026). Suy luận của chúng tôi SL: hàm lượng melatonin của một thực phẩm chưa phải là lời giải thích đã được chứng thực cho bất kỳ tác dụng nào lên giấc ngủ.

Kiwi và anh đào chua: thiết kế quyết định kết quả#

Kiwi và nước anh đào chua (tart cherry, Prunus cerasus) là hai thực phẩm được thử nhiều nhất. Trong 19 nghiên cứu của tổng quan phạm vi 2026, 8 về anh đào chua và 3 về kiwi. Có 10 nghiên cứu đo bằng chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI), 7 bằng actigraphy và chỉ 1 bằng PSG (Nisar và cs., 2026). Tổng quan có khoảng 32.228 người, nhưng con số đó chủ yếu do một nghiên cứu cắt ngang 29.217 người; các thử nghiệm can thiệp nhỏ hơn nhiều.

Kiwi. Thử nghiệm kiwi được trích nhiều nhất (Lin 2011) là nghiên cứu tự đối chứng trước–sau, không nhóm chứng, không làm mù (Lin và cs., 2011). Có 24 người lớn 20–55 tuổi (2 nam, 22 nữ) rối loạn giấc ngủ do người tham gia tự báo cáo ăn 2 quả kiwi 1 giờ trước khi ngủ mỗi tối trong 4 tuần. Giấc ngủ đo bằng PSQI bản tiếng Trung, nhật ký ngủ 3 ngày và actigraphy. Sau 4 tuần, PSQI giảm 42,4%, thời gian thức sau khi đã ngủ (wake after sleep onset, WASO) giảm 28,9%, thời gian đi vào giấc ngủ giảm 35,4%, tổng thời gian ngủ tăng 13,4%. Tổng quan Adv Nutr 2016 thuật lại bằng phút — tổng thời gian ngủ 395,3 so với 354,5 phút, thời gian đi vào giấc ngủ 20,4 so với 34,3 phút — và nhấn mạnh không có nhóm chứng (St-Onge và cs., 2016). Không có nhóm chứng nghĩa là không tách được hiệu ứng kỳ vọng và hồi quy về trung bình: người được tuyển vì ngủ kém thường ngủ khá hơn ở lần đo sau dù có làm gì hay không. Tóm tắt PubMed không nêu tên nhà tài trợ.

Doherty 2023 cũng không có nhóm chứng: đây là thử nghiệm nhãn mở một nhóm ở 15 vận động viên đỉnh cao (đua thuyền buồm 9, chạy cự ly trung bình 6) (Doherty và cs., 2023). Sau 1 tuần đo nền, họ ăn 2 quả kiwi xanh khoảng 1 giờ trước khi ngủ trong 4 tuần. Vì hạn chế COVID-19, nghiên cứu chỉ dùng PSQI và nhật ký ngủ. PSQI giảm từ 6,47 ± 2,17 xuống 4,13 ± 1,19 (p = 0,002); tổng thời gian ngủ theo nhật ký tăng 0,83 giờ; thời gian đi vào giấc ngủ giảm không có ý nghĩa thống kê. Bài ghi không có tài trợ bên ngoài; vận động viên tự mua kiwi và được hoàn tiền. Chính tác giả nói cần RCT.

RCT có nhóm chứng duy nhất về kiwi chúng tôi đọc được (Kanon 2023, New Zealand) cho bức tranh khác hẳn. Đây là thử nghiệm chéo ngẫu nhiên đơn mù ở 24 nam khoẻ 18–35 tuổi (12 ngủ kém, 12 ngủ tốt) (Kanon và cs., 2023). Mỗi người lần lượt nhận phần thịt 2 quả kiwi xanh (khoảng 200 g), 32 g bột kiwi sấy đông khô trong 200 ml nước, hoặc 200 ml nước, cùng một bữa tối chuẩn khoảng 4 giờ trước giờ ngủ. Mỗi lần là một liều duy nhất, cách nhau 6–8 ngày. Trên actigraphy, kiwi không thay đổi thời gian đi vào giấc ngủ (p = 0,256), hiệu quả giấc ngủ (p = 0,740) hay tổng thời gian ngủ (p = 0,520). WASO lại theo chiều bất lợi: sau kiwi sấy 41,4 ± 3,2 phút so với 37,0 ± 4,3 phút sau nước (p = 0,045); kiwi tươi 34,4 ± 2,7 phút (p = 0,888). Khác biệt có lợi chỉ ở thang tự đánh giá buổi sáng với kiwi sấy: buồn ngủ theo SSS 2,1 so với 3,0 (p = 0,013), tỉnh táo khi thức dậy (LSEQ) 57,1 so với 44,2 (p = 0,018). Nhiều chỉ số được kiểm định cùng lúc nên các giá trị p này cần đọc thận trọng. Về sinh hoá, kiwi làm tăng chất chuyển hoá serotonin 5-HIAA niệu (kiwi tươi 6,6 và sấy 6,2 so với 4,9; p ≤ 0,001) nhưng không thay đổi chất chuyển hoá melatonin aMT6s (p = 0,769). Bài ghi giá trị 5-HIAA ở tóm tắt và phần kết quả với đơn vị khác nhau. Chúng tôi chưa xác minh được nguồn tài trợ của Kanon 2023.

Vì sao kết quả khác nhau? Có ít nhất bốn khác biệt cùng lúc:

• thiết kế (trước–sau không nhóm chứng so với chéo có chứng);
• thời điểm và thời gian dùng (khoảng 1 giờ trước giờ ngủ trong 4 tuần so với một liều cùng bữa tối khoảng 4 giờ trước giờ ngủ);
• quần thể (người rối loạn giấc ngủ do người tham gia tự báo cáo phần lớn là nữ, vận động viên, so với nam trẻ khoẻ);
• cách đo (PSQI, nhật ký so với actigraphy).

Suy luận của chúng tôi SL: Kanon 2023 không bác bỏ khả năng kiwi ăn đều nhiều tuần có tác dụng, nhưng hai thử nghiệm không nhóm chứng cũng không đủ để khẳng định khả năng đó.

Anh đào chua. Bốn nguồn cho bốn con số khác nhau, song hành với cách đo. Howatson 2012 là RCT chéo mù đôi có giả dược ở 20 người lớn khoẻ, 7 ngày mỗi giai đoạn, đo bằng actigraphy kèm melatonin niệu thu 48 giờ. Nước cốt anh đào chua cô đặc đi kèm melatonin niệu cao hơn, và tổng thời gian ngủ, hiệu quả giấc ngủ cao hơn giả dược (P < 0,05) (Howatson và cs., 2012). Theo St-Onge 2016 thuật lại, tổng thời gian ngủ là 419 so với 380 phút. Đây là người khoẻ, không mất ngủ; Europe PMC không liệt kê nguồn tài trợ.

Pigeon 2010 là RCT chéo mù đôi thí điểm ở 15 người cao tuổi mất ngủ mạn tính tại Hoa Kỳ, 2 tuần mỗi giai đoạn, rửa thải 2 tuần. Giấc ngủ được đo bằng nhật ký ngủ và chỉ số mức độ mất ngủ (Insomnia Severity Index, ISI). Sản phẩm là hỗn hợp nước anh đào chua độc quyền (CherryPharm) (Pigeon và cs., 2010). So với giả dược, chỉ WASO giảm có ý nghĩa (62,1 so với 79,1 phút theo St-Onge 2016 thuật lại); thời gian đi vào giấc ngủ, tổng thời gian ngủ và hiệu quả không khác (St-Onge và cs., 2016). Tác giả kết luận lợi ích khiêm tốn, nhỏ hơn các biện pháp can thiệp mất ngủ đã có bằng chứng. Europe PMC ghi tài trợ của NIMH và NINR (NIH).

Losso 2018 là nghiên cứu duy nhất trong nhóm anh đào chua dùng PSG: RCT chéo có giả dược ở người trên 50 tuổi mất ngủ, 240 ml nước anh đào chua × 2 lần/ngày trong 2 tuần (Losso và cs., 2018). Tổng thời gian ngủ trên PSG tăng 84 phút so với giả dược (P = 0,0182); các bảng hỏi khác ngoài hiệu quả giấc ngủ theo PSQI không khác biệt. Nhưng 11 người được ngẫu nhiên, 3 bị loại vì phát hiện ngưng thở khi ngủ, chỉ 8 người hoàn thành. Bài tạp chí không liệt kê tài trợ trong siêu dữ liệu Crossref. Bản tóm tắt hội nghị trước đó của cùng nhóm (7 người hoàn thành, thời gian ngủ PSG +85 ± 17 phút, P = 0,02) ghi rõ nguồn tài trợ là Cherry Marketing Institute (Liu và cs., 2014). Đây là tổ chức tiếp thị của ngành anh đào chua.

Đặt cạnh nhau, các thử nghiệm kiwi và anh đào chua cho thấy một quy luật nhất quán hơn bất kỳ con số đơn lẻ nào. Kết quả lớn nhất đến từ thiết kế yếu nhất hoặc mẫu nhỏ nhất (trước–sau không nhóm chứng; 8 người hoàn thành với tài trợ của ngành). Thử nghiệm có nhóm chứng đo bằng nhật ký hay actigraphy cho tác dụng giới hạn ở một chỉ số (WASO trong Pigeon 2010) hoặc không thấy trên đo khách quan (Kanon 2023). Nguyên nhân khả dĩ gồm cỡ mẫu rất nhỏ, dụng cụ đo khác nhau, liều và sản phẩm khác nhau, hiệu ứng kỳ vọng ở thiết kế không nhóm chứng, và liên hệ với ngành.

Sữa lên men, cá béo và bữa ăn#

Sữa lên men. Một RCT mù đôi ở 94 sinh viên y năm thứ tư khoẻ tại Nhật (48 nhóm can thiệp, 46 nhóm giả dược) so sánh sữa lên men với sữa không lên men (Takada và cs., 2017). Nhóm can thiệp uống 100 ml sữa lên men chứa Lactobacillus casei chủng Shirota (LcS) mỗi ngày, 8 tuần trước và 3 tuần sau kỳ thi quốc gia. Giấc ngủ được đo bằng điện não đồ (electroencephalography, EEG) một kênh qua đêm và một bảng hỏi tự đánh giá. Ở nhóm giả dược, thời gian đi vào giấc ngủ trên EEG kéo dài và tỉ lệ giấc ngủ sóng chậm N3 giảm khi gần kỳ thi; ở nhóm LcS, hai chỉ số này được giữ. Tóm tắt không có trị số p hay phần trăm. Về liên hệ ngành: 8/11 tác giả thuộc Yakult Central Institute hoặc Yakult Honsha Co., Ltd. — nhà sản xuất chủng LcS; mục tài trợ không đọc được. Đây là kết quả về việc giữ giấc ngủ trong giai đoạn căng thẳng ở người trẻ khoẻ, không phải ở người mất ngủ.

Cá béo trong bữa ăn. Thử nghiệm Hansen 2014 (tù nhân ăn cá hồi hay thịt) thường được trích như bằng chứng rằng cá béo có lợi cho giấc ngủ. Tổng quan Adv Nutr 2016 cho rằng thử nghiệm này không phù hợp để kết luận như vậy: kết quả chủ yếu là nhóm ăn thịt xấu đi, còn hiệu quả giấc ngủ giảm ở cả hai nhóm (St-Onge và cs., 2016). Ở Đan Mạch, thử nghiệm FiSK Junior cho 199 trẻ khoẻ 8–9 tuổi ăn khoảng 300 g cá béo/tuần so với 300 g thịt gia cầm trong 12 tuần, đo bằng gia tốc kế đeo hông 7 ngày (Vuholm và cs., 2021). Nhóm cá có độ dao động thời lượng ngủ trong tuần thấp hơn 6,0 phút (KTC 95% 0,8–11,1) và thời gian đi vào giấc ngủ cuối tuần ngắn hơn 3,6 phút (KTC 95% 1,0–6,3). Nền thời lượng ngủ trung bình là 9,4 ± 0,5 giờ/đêm; hiệu ứng chỉ vài phút, ở kết cục thăm dò. Thử nghiệm được tài trợ từ quỹ Nordea-fonden. Ở Na Uy, thử nghiệm FINS-KIDS cho trẻ mẫu giáo ăn bữa trưa cá béo (cá trích, cá thu) 3 lần/tuần trong 16 tuần so với bữa thịt. Có 232 trẻ 4–6 tuổi được ngẫu nhiên, 170 được phân tích; giấc ngủ do phụ huynh báo cáo không khác giữa hai nhóm (Hysing và cs., 2018). Thử nghiệm này do Quỹ Nghiên cứu Thuỷ sản Na Uy (FHF) tài trợ, và Pelagia A/S cấp miễn phí cá. Thử nghiệm viên dầu omega-3 được bàn ở Chương 5.

Bữa ăn và chỉ số đường huyết (glycemic index, GI). Thử nghiệm Afaghi 2007 (thuật đầy đủ ở Chương 1 và 2) thường được nêu cùng giả thuyết tryptophan/LNAA, nhưng không đo tỉ lệ tryptophan/LNAA. Thứ đo được là thời gian đi vào giấc ngủ trên PSG ở 12 người. Chất 6-sulfatoxymelatonin niệu không khác biệt có ý nghĩa giữa các bữa ăn, dù vài tổng quan thuật lại là "cao nhất sau bữa GI cao" (Afaghi và cs., 2007). Vậy bữa GI cao chưa cho thấy con đường đi qua melatonin.

Bức tranh chung. Tổng quan Adv Nutr 2016 kết luận các nghiên cứu về thực phẩm và giấc ngủ "quá đa dạng, ngắn và nhỏ để đi đến kết luận chắc chắn" (St-Onge và cs., 2016). Tổng quan Binks 2020, tìm kiếm hệ thống đến 8/2019, chỉ tìm được 32 nghiên cứu can thiệp ở người lớn khoẻ, 20/32 có đo khách quan. Tổng quan không thể phân tích gộp vì can thiệp, thời gian và cách đo quá khác nhau (Binks và cs., 2020).

Điều chưa biết#

• Cơ chế ở người: các nghiên cứu giấc ngủ mà tổng quan Adv Nutr 2016 xem xét không đo tỉ lệ tryptophan/LNAA; chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu nào đo đồng thời chuỗi tryptophan–melatonin và giấc ngủ PSG sau một bữa ăn ở người.
• Melatonin thực phẩm: theo Iriti và Varoni 2016, chưa có RCT mù đôi có giả dược nào về melatonin từ thực phẩm; các phép đo melatonin máu sau ăn đều dùng ELISA.
• Kiwi và sữa lên men: chúng tôi chưa thấy RCT kiwi nhiều tuần có nhóm chứng và đo khách quan trong các nguồn đã đọc. Nguồn tài trợ của Kanon 2023 và Takada 2017 chưa xác minh được vì trang đã mở không hiển thị mục tài trợ.
• Anh đào chua: thử nghiệm duy nhất dùng PSG có 8 người hoàn thành; hàm lượng melatonin của sản phẩm trong Howatson 2012 được ghi bằng hai giá trị khác nhau.
• Cá béo: chúng tôi chưa mở được bài gốc Hansen 2014, chỉ có mô tả qua tổng quan.
• Việt Nam: chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu nào ở Việt Nam về thực phẩm và giấc ngủ, cũng chưa có số liệu từ Tổng điều tra dinh dưỡng hay Viện Dinh dưỡng Quốc gia về chủ đề này.