Tai không đóng lại khi ngủ. Não vẫn nhận âm thanh và đôi khi phản ứng mà sáng hôm sau ta không nhớ. Bài này giải thích những phản ứng đó, vì sao một tiếng còi ngắn có thể quan trọng hơn mức ồn trung bình, và vì sao "quen rồi" chưa phải là hết phản ứng.
Thức giấc vỏ não: tỉnh mà không nhớ
Trong các nghiên cứu đa ký giấc ngủ (polysomnography), một "thức giấc" do tiếng ồn thường được chấm khi giai đoạn ngủ chuyển sang thức hoặc sang giai đoạn ngủ nông nhất (S1) ngay sau một sự kiện ồn [1][2]. Đó là phản ứng ở vỏ não.
Tổng quan hệ thống của Basner và McGuire cho WHO phân biệt hai loại. Tỉnh dậy có ý thức là khi người ta tỉnh, lấy lại ý thức và sáng hôm sau còn nhớ [1]. Còn nhiều phản ứng sinh lý quan trọng thường không được nhận biết và không được nhớ vào buổi sáng [1].
Người ta cũng tự thức giấc ngắn kể cả trong yên tĩnh. Trong các khung 90 giây không có tiếng ồn, xác suất tự thức giấc là 6,1% (nghiên cứu tiếng tàu hoả), 7,7% (máy bay) và 8,2% (đường bộ) [1]. Tiếng ồn cộng thêm vào nền đó.
Ngưỡng và mức đỉnh LAmax
LAmax là mức âm cực đại (trọng số A) của một sự kiện ồn. LAeq là mức trung bình năng lượng âm trong một khoảng thời gian.
Theo Basner và McGuire, mức cực đại trong nhà thấp tới 33 dB(A) đã có thể gây phản ứng sinh lý trong giấc ngủ, dù với xác suất thấp [1]. Mức mà xác suất thức giấc tăng thêm bắt đầu khác không nằm trong khoảng 33–38 dB(A), tuỳ loại phương tiện [1]. Với mỗi 10 dB LAmax tăng thêm, tỉ số odds thức giấc là khoảng 1,35–1,36 cho cả máy bay, đường bộ và tàu hoả [1].
Elmenhorst và cộng sự gộp dữ liệu phòng thí nghiệm của 237 người [2]. Họ thấy xác suất thức giấc tăng theo thời gian đã ngủ, nhưng giảm theo thời gian đã nằm trong cùng một giai đoạn ngủ [2]. Thành phần tần số của tiếng ồn cũng ảnh hưởng nhiều tới xác suất thức giấc [2]. Ở cùng mức 70 dB, khả năng thức giấc vì máy bay thấp hơn quá 7% so với tàu hoả [2].
Vì sao mức trung bình chưa đủ
Một đêm có tiếng ù đều và một đêm yên tĩnh xen vài tiếng còi to có thể cho cùng mức trung bình. Basner và McGuire viết rằng các kịch bản tiếng ồn khác nhau có thể tính ra cùng một mức tương đương [1]. Các tác giả cũng ghi nhận sự đồng thuận chung rằng các sự kiện ồn riêng lẻ phản ánh tốt hơn mức độ rối loạn giấc ngủ thực tế ban đêm [1].
Hướng dẫn tiếng ồn ban đêm của WHO năm 2009 đặt mục tiêu Lnight ngoài nhà là 40 dB, và 55 dB là mục tiêu tạm thời [4]. Trong các nghiên cứu tự báo cáo, mỗi khi Lnight tăng 10 dB, tỉ số odds "bị rối loạn giấc ngủ nặng" là 1,94 với máy bay, 2,13 với đường bộ và 3,06 với tàu hoả, khi câu hỏi có nhắc tới tiếng ồn [1]. Khi câu hỏi không nhắc tới tiếng ồn, các ước tính này không có ý nghĩa thống kê [1].
Phản ứng tự chủ: tim đập nhanh dù không tỉnh
Nhịp tim và huyết áp ban đêm tăng mỗi khi có thức giấc ngắn ở mức tự chủ hoặc vỏ não [1].
Nassur và cộng sự trích lại nghiên cứu của Griefahn: khi người ngủ không bị đánh thức, nhịp tim phản ứng theo hai pha, với mức tăng cực đại 9 nhịp/phút; khi bị đánh thức, mức tăng cực đại trung bình là 30 nhịp/phút [3]. Trong nghiên cứu của chính Nassur ở người sống gần sân bay, biên độ nhịp tim trong một sự kiện máy bay tăng có ý nghĩa theo mức âm cực đại [3].
Quen dần, nhưng không hoàn toàn
Người tiếp xúc tiếng ồn thường quen dần [1]. Nhưng sự quen không trọn vẹn: người ta vẫn phản ứng với sự kiện ồn sau nhiều năm sống trong tiếng ồn [1]. Phản ứng của hệ tự chủ quen kém hơn nhiều so với thức giấc vỏ não [1]. Ở nhóm đã sống gần sân bay hơn năm năm, Nassur và cộng sự thấy kết quả tương tự toàn mẫu và kết luận dường như không có sự quen của nhịp tim với tiếng máy bay [3].
Điều này có nghĩa gì với phòng ngủ của bạn
Phần này là suy luận biên tập, nối cơ chế với các chỉ số trên site.
- Đo mức ồn đỉnh ban đêm và số sự kiện ồn, không chỉ mức ồn tương đương trong phòng. Hai phòng cùng LAeq có thể khác nhau nhiều về số lần vượt ngưỡng.
- Mức ồn ban đêm ngoài mặt tiền là con số để so với hướng dẫn WHO [4].
- Tỉnh giấc lúc rạng sáng vì một tiếng xe hoặc còi khớp với dữ liệu: xác suất thức giấc tăng theo thời gian đã ngủ [2].
- Mở cửa sổ thì ồn, đóng thì nóng là đánh đổi giữa tiếng ồn và điều nhiệt khi ngủ.
- Tiếng ngáy của người ngủ cùng là nguồn ồn lặp lại, sát tai.
Chỗ bằng chứng còn yếu
- Tổng quan cho WHO đánh giá chất lượng bằng chứng ở mức trung bình cho thức giấc vỏ não và rối loạn giấc ngủ tự báo cáo do tiếng ồn giao thông; rất thấp cho các nguồn ồn và kết cục khác [1].
- Dữ liệu tim mạch chỉ được tổng hợp dạng tường thuật vì số nghiên cứu ít và cách đo khác nhau [1].
- Phản ứng sinh lý trong phòng thí nghiệm mạnh hơn ngoài thực địa [2][1], và các nghiên cứu đa ký thường chỉ gồm người khoẻ mạnh [1].
- Dữ liệu chủ yếu đến từ châu Âu, với máy bay, tàu hoả và ô tô. Chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu đa ký về tiếng xe máy, còi hay loa ở đô thị Việt Nam.
- Số liệu nhịp tim của Griefahn chúng tôi chỉ đọc qua trích dẫn lại trong [3]. Toàn văn hướng dẫn WHO 2009 [4] chúng tôi chưa mở được, chỉ đọc trang mô tả.