Quy tắc
- Lắp đầu báo khói bên trong mỗi phòng ngủ và ở hành lang bên ngoài khu vực ngủ.
- Mỗi tầng nhà có ít nhất một đầu báo khói.
- Bấm nút thử mỗi tháng; thay cả đầu báo sau 10 năm kể từ ngày sản xuất.
- Ưu tiên đầu báo liên kết: một chiếc kêu, tất cả cùng kêu.
- Không tháo pin để tắt tiếng báo khi nấu ăn.
- Lập kế hoạch thoát nạn có hai lối ra và tập ít nhất hai lần mỗi năm.
- Người lớn phải đi đánh thức trẻ em; đừng trông vào việc trẻ tự tỉnh.
Vì sao
Khi ngủ, mũi không canh gác cho ta
Trong thí nghiệm của Carskadon và Herz (2004) với 6 người trưởng thành khỏe mạnh 20–25 tuổi, mùi bạc hà không đánh thức được ai ở giai đoạn ngủ 2, 4 và REM [1]. Mùi pyridine rất gắt chỉ gây phản ứng ở 45% lượt thử giai đoạn 2 và không lượt nào ở giai đoạn 4, trong khi âm thanh hiệu quả ở ít nhất 75% lượt [1]. Các tác giả kết luận khứu giác người không thể báo động một cách tin cậy cho người đang ngủ [1].
Trẻ em có thể ngủ say qua tiếng chuông
Bruck (1998) cho 20 trẻ 6–17 tuổi nghe chuông báo khói 60 dB đo tại gối trong 3 phút: trẻ ngủ qua chuông ở 69,3% số lượt, và 85% trẻ không tỉnh một cách đáng tin cậy, trong khi cả 16 người lớn đều tỉnh [2]. Kết quả này được công bố trên Fire Safety Journal năm 1999 [3].
Smith và cộng sự (2006) thử với 24 trẻ 6–12 tuổi đang ở giai đoạn ngủ sâu, chuông đặt ở 100 dB [4]. Chuông dùng giọng cha mẹ đánh thức 96% trẻ, chuông âm báo thông thường đánh thức 58%; tỷ lệ hoàn thành bài thoát hiểm mô phỏng trong 5 phút là 83% so với 38% [4]. Các nghiên cứu này nhỏ nhưng cùng hướng: người lớn phải chủ động đánh thức trẻ.
Đầu báo hoạt động thì giảm tử vong
Theo báo cáo của NFPA (Ahrens, 2019; số liệu Mỹ 2012–2016), 40% ca tử vong do cháy nhà xảy ra ở nhà không có đầu báo khói, 17% ở nhà có đầu báo nhưng không hoạt động [5]. Nguy cơ tử vong thấp hơn 54% ở nhà có đầu báo hoạt động [5]. Trong các đầu báo không kêu, 43% do pin bị tháo hoặc ngắt và 25% do pin đã hết [5].
Đặt ở đâu
Theo tóm tắt của tạp chí ngành EC&M, NFPA 72 (mục 29.5.1.1) yêu cầu đầu báo khói trong mỗi phòng ngủ, bên ngoài mỗi khu vực ngủ và ít nhất một chiếc ở mỗi tầng [6]. Cơ quan Phòng cháy Hoa Kỳ (USFA) khuyên lắp bên trong và bên ngoài mỗi phòng ngủ, ở mỗi tầng, gắn trên trần hoặc cao trên tường [7].
Thử, thay pin, liên kết
USFA khuyên thử đầu báo hằng tháng, thay pin 9 V ít nhất mỗi năm, và thay cả đầu báo 10 năm sau ngày sản xuất [7]. Nên chọn đầu báo liên kết để khi một chiếc kêu thì tất cả cùng kêu [7]. USFA khuyên dùng cả hai loại cảm biến ion hóa và quang điện, hoặc loại kép, vì mỗi loại phát hiện tốt những kiểu cháy khác nhau [7]. Tháo pin để chặn báo nhầm có thể là sai lầm chết người; khi nấu ăn, hãy mở cửa sổ hoặc bấm nút tạm im [7].
Kế hoạch thoát nạn
Khi chuông kêu, có thể chỉ còn chưa tới 2 phút để đưa mọi người ra ngoài [7]. Một đám cháy nhà có thể gây chết người trong 3 phút hoặc ít hơn [8]. Cơ quan Phòng cháy bang Massachusetts khuyên mỗi phòng có hai lối ra nếu có thể, chọn một điểm tập trung cố định ngoài nhà, và tập ít nhất hai lần mỗi năm, cả ban ngày lẫn ban đêm [8]. Giữ lối đi, cửa sổ, cầu thang thông thoáng; khung sắt bảo vệ cửa sổ phải mở nhanh được từ bên trong [8]. Người cao tuổi và trẻ nhỏ cần được hỗ trợ; trẻ sơ sinh và trẻ mới biết đi phải được bế ra [8].
Quy định ở Việt Nam (đến 31/10/2026)
Luật PCCC và CNCH, số 55/2024/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 29/11/2024 [9] và có hiệu lực từ 01/07/2025 [10]. Điều 20 khoản 5 bắt buộc nhà ở tại thành phố trực thuộc trung ương, nằm trong khu vực không bảo đảm hạ tầng giao thông hoặc nguồn nước cho PCCC, phải trang bị bình PCCC và thiết bị truyền tin báo cháy theo lộ trình của Chính phủ; nhà ở khu vực khác chỉ được khuyến khích [10]. Nghị định 105/2025/NĐ-CP đặt hạn đến 01/07/2027 để các thành phố này hoàn thành trang bị và kết nối thiết bị truyền tin báo cháy cho nhà ở thuộc diện trên [11].
Về quy chuẩn, Thông tư 103/2025/TT-BCA ban hành QCVN 10:2025/BCA, hiệu lực từ 30/12/2025 [12]. Theo báo chí, quy chuẩn này đưa nhà ở riêng lẻ ra khỏi diện bắt buộc trang bị hệ thống báo cháy tự động [12][13]. Chúng tôi chưa tìm thấy quy định nào bắt buộc mọi hộ gia đình lắp đầu báo khói trong phòng ngủ. Theo những gì xác minh được, với nhà ở riêng lẻ ngoài diện trên, lắp đầu báo khói là lựa chọn tự nguyện của chủ nhà [10][12].
Khi nào gọi cấp cứu
- Chuông báo khói kêu, thấy khói hoặc lửa: đánh thức mọi người, ra ngoài theo kế hoạch, ra tới nơi an toàn rồi mới gọi 114 [8][14].
- Trước khi mở cửa phòng, áp mu bàn tay vào cửa; nếu cửa nóng, không mở, chèn khe cửa bằng khăn rồi ra cửa sổ báo hiệu [8].
- Đã ra ngoài thì không quay lại nhà đang cháy [8].
- Có người hít phải khói, bị bỏng, khó thở hoặc lơ mơ: gọi 115 [14].
Điều chúng tôi chưa tìm được
- Không mở được trang công khai của NFPA về đầu báo khói và NFPA 72; nội dung NFPA 72 trong bài lấy qua tạp chí EC&M [6].
- Bài Bruck 1999 chỉ đọc được bản ghi thư mục; số liệu lấy từ báo cáo kỹ thuật năm 1998 của cùng tác giả, cùng nhóm 20 trẻ 6–17 tuổi [2][3].
- Không mở được toàn văn Luật 55/2024/QH15 và QCVN 10:2025/BCA từ cổng chính thức; Điều 20 đọc qua trang tổng hợp pháp luật [10], quy chuẩn đọc qua báo chí [12][13].
- Chưa xác minh được QCVN 06:2022/BXD còn áp dụng phần nào cho nhà ở riêng lẻ sau khi có QCVN 10:2025/BCA.