Quy tắc
- Không đốt than hoa, than tổ ong, củi hay bất kỳ nhiên liệu nào trong phòng ngủ hoặc phòng đóng kín.
- Không cho sản phụ và trẻ sơ sinh nằm than, sưởi than.
- Không chạy máy phát điện chạy xăng, dầu trong nhà, gara hay tầng hầm, kể cả khi mở cửa.
- Không dùng bếp gas, lò sưởi gas để sưởi trong phòng ngủ đóng kín.
- Lắp đầu báo khí CO chạy pin hoặc có pin dự phòng gần mỗi khu vực ngủ.
- Nghi ngộ độc: mở hết cửa, đưa mọi người ra chỗ thoáng, gọi 115.
Vì sao
Mắt và mũi không phát hiện được CO
Khí CO (carbon monoxide) không màu, không mùi, không vị và không gây kích ứng, nên giác quan không báo trước [1]. Đốt nhiên liệu chứa carbon ở nơi thoáng chủ yếu tạo ra CO2; đốt trong phòng kín tạo ra CO rất độc [2]. Than cháy không hết sinh ra CO; khí này gắn vào hemoglobin trong máu và gây ngạt toàn thân [3].
Vì sao người đang ngủ không tỉnh dậy
Người đang ngủ, say rượu hoặc dùng chất gây nghiện có thể tử vong vì CO trước khi kịp có triệu chứng [4]. Một bác sĩ ở Hà Tĩnh nhận định khí này rất khó nhận biết, nhất là khi đang ngủ [5].
Triệu chứng
Dấu hiệu sớm thường là đau đầu, mệt, chóng mặt, buồn nôn, nôn, nhìn mờ [2]. CDC mô tả các dấu hiệu này giống cảm cúm, có thể kèm yếu người, đau ngực và lú lẫn [4]. Khi nặng, thường lúc nồng độ CO trong máu trên 30%, người bệnh có thể ngất, co giật, hôn mê, tổn thương não, tim và cơ [2]. Triệu chứng có thể giảm nhanh khi rời nguồn CO, nhưng di chứng thần kinh có thể xuất hiện muộn, khoảng 2 đến 40 ngày sau [2]. Khoảng 50% người bị ngộ độc CO, kể cả mức nhẹ, có thể gặp suy giảm nhận thức, trí nhớ hoặc rối loạn vận động về sau [6].
Nhóm dễ bị ảnh hưởng hơn gồm trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh tim mạn tính, thiếu máu hoặc bệnh hô hấp [4], và phụ nữ mang thai vì thai nhi đặc biệt nhạy cảm [2].
Bối cảnh Việt Nam: mùa rét miền Bắc và tục nằm than sau sinh
Cuối tháng 1/2026, Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai tiếp nhận nhiều ca ngộ độc CO, chủ yếu do đốt than, củi sưởi trong không gian kín; một người chồng tử vong ngay trong phòng [6].
Tháng 12/2024 ở Hà Tĩnh, một gia đình có sản phụ vừa sinh đặt chậu than trong phòng ngủ khoảng 15 m²; sáng hôm sau cả bốn người, gồm trẻ sơ sinh, phải nhập viện [5]. Khoa Bỏng Bệnh viện Chợ Rẫy từng tiếp nhận 5 sản phụ bị bỏng do nằm than trong một thời gian ngắn, trong đó một ca vừa bỏng sâu vừa ngộ độc CO, phải thở máy [3]. Da trẻ sơ sinh rất mỏng; bác sĩ Bệnh viện Nhi đồng 2 khuyến cáo tuyệt đối không cho trẻ nằm than và giữ ấm bằng quần áo, mũ, tất [7]. Công an Hà Nội khuyến cáo tuyệt đối không đốt than, củi sưởi qua đêm và không đặt bếp than trong phòng ngủ [8].
Máy phát điện và thiết bị đốt nhiên liệu
Theo CPSC (Ủy ban An toàn Sản phẩm Tiêu dùng Hoa Kỳ), máy phát điện di động có thể thải lượng CO bằng hàng trăm xe ô tô [9]. CPSC ước tính khoảng 750 người ở Mỹ tử vong do ngộ độc CO liên quan máy phát điện trong giai đoạn 2012–2022 [10]. Máy phát chỉ nên chạy ngoài trời, cách nhà ít nhất 20 feet (khoảng 6 m), ống xả hướng ra xa [10]. Thiết bị nấu, sưởi đốt nhiên liệu bị lỗi, lắp sai, bảo trì kém hoặc thông gió kém là nguồn CO trong nhà [1].
Ngưỡng của WHO
Hướng dẫn chất lượng không khí trong nhà của WHO (2010) đặt giá trị hướng dẫn cho CO: 100 mg/m³ trong 15 phút, 35 mg/m³ trong 1 giờ, 10 mg/m³ trong 8 giờ và 7 mg/m³ trong 24 giờ [1].
Đầu báo khí CO
CDC khuyên lắp đầu báo CO chạy pin hoặc có pin dự phòng gần mỗi khu vực ngủ, và thay theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc mỗi 5 năm [4]. CPSC khuyên lắp ở mỗi tầng và bên ngoài khu vực ngủ; loại liên kết là tốt nhất vì một chiếc kêu thì tất cả cùng kêu [9]. CPSC cũng khuyên thử đầu báo hằng tháng [10].
Khi mua, tìm sản phẩm đạt một trong hai tiêu chuẩn. UL 2034 (Mỹ) áp dụng cho đầu báo CO đơn lẻ và liên kết dùng trong nhà, yêu cầu có tín hiệu báo hết tuổi thọ khác với tiếng báo động [11]. EN 50291-1:2018 (CENELEC, châu Âu) áp dụng cho đầu báo CO hoạt động liên tục trong nhà ở, nhằm phát hiện thiết bị đốt nhiên liệu bị lỗi, không nhằm theo dõi CO mức thấp vì mục đích sức khỏe [12].
Khi nào gọi cấp cứu
Khi nghi ngộ độc, mở hết cửa và đưa mọi người ra chỗ thoáng ngay [6], rồi gọi 115, số cấp cứu y tế [13]. Gọi ngay nếu sau một đêm ngủ trong phòng có đốt than, chạy máy hoặc sưởi gas, có người:
- đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, nôn, lơ mơ hoặc khó thở [2][5];
- nhiều người trong nhà cùng có triệu chứng, hoặc trẻ sơ sinh khóc liên tục [5];
- khó đánh thức, lú lẫn, co giật hoặc bất tỉnh [2][4];
- đầu báo CO kêu: ra chỗ thoáng trước, rồi mới gọi [9].
Triệu chứng giảm khi ra chỗ thoáng chưa có nghĩa là hết nguy hiểm, vì di chứng có thể xuất hiện muộn [2]; vẫn nên đến cơ sở y tế gần nhất [5]. Bộ Y tế đã đề xuất gộp 113, 114, 115 thành một đầu số, chưa được thông qua [13].
Điều chúng tôi chưa tìm được
- Không truy cập được trang moh.gov.vn và bachmai.gov.vn khi biên soạn; lời Trung tâm Chống độc Bạch Mai được lấy qua báo Nhân Dân [6].
- Chưa tìm được khuyến cáo chính thức của Bệnh viện Nhi Trung ương về nằm than sau sinh.
- Chưa có số liệu quốc gia về số ca ngộ độc CO do sưởi ở Việt Nam mỗi năm.
- Chưa đọc được toàn văn UL 2034 và EN 50291-1, nên không nêu ngưỡng ppm làm đầu báo kêu.
- Chưa tra được tiêu chuẩn TCVN cho đầu báo CO dân dụng.