Quy tắc
- Cất mọi chai tinh dầu ở chỗ có khóa, ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ và thú cưng.
- Để tinh dầu tách riêng khỏi thuốc uống, nhất là siro ho của trẻ.
- Không dùng sản phẩm chứa tinh dầu bạc hà (menthol) hoặc khuynh diệp (1,8-cineole) cho trẻ dưới 2 tuổi.
- Không bôi tinh dầu tràm trà nguyên chất lên chó, mèo.
- Không chạy máy khuếch tán trong phòng có mèo, chim hoặc thú có bệnh đường thở.
- Nếu trẻ nuốt tinh dầu, gọi trung tâm chống độc hoặc đến cơ sở y tế ngay, kể cả khi trẻ chưa có biểu hiện gì.
Vì sao
Trẻ nhỏ chiếm phần lớn ca phơi nhiễm
Trung tâm Chống độc bang New South Wales (Úc) nhận 4.412 cuộc gọi về phơi nhiễm tinh dầu từ 7/2014 đến 6/2018; 63% là người dưới 15 tuổi, riêng trẻ 1 đến 4 tuổi chiếm 49,4% [1]. 80% ca là tai nạn, 13% là nhầm tinh dầu với thuốc uống, thường là siro ho [1]. Khuynh diệp chiếm 46,4% số ca, tràm trà 17%, oải hương 6,1%, đinh hương 4,1%, bạc hà 3,5% [1].
Vài mililit đã có thể gây ngộ độc
Khuynh diệp. Theo chuyên khảo của Chương trình An toàn Hóa chất Quốc tế (IPCS), trẻ uống 2 đến 3 mL dầu nguyên chất có thể giảm ý thức nhẹ, trên 5 mL có thể giảm ý thức đáng kể, và đã có ca nặng sau 4 đến 5 mL [2]. Trung tâm Chống độc Tennessee (Mỹ) ghi nhận đã có ca tử vong sau khi nuốt chỉ 4 mL eucalyptol [3].
Long não (camphor). Một thìa cà phê dầu long não 20% đã từng gây tử vong ở trẻ em; co giật có thể khởi phát đột ngột trong 20 đến 30 phút [3]. Một hướng dẫn đồng thuận ở Mỹ ghi nhận khoảng 10.000 ca nuốt sản phẩm chứa long não mỗi năm và khuyến cáo chuyển người nuốt trên 30 mg/kg đến khoa cấp cứu [4]. Ngộ độc long não còn có thể xảy ra khi bôi dầu xoa nhiều hơn mức ghi trên nhãn hoặc ủ kín vùng bôi bằng quần áo, chăn [5].
Lộc đề xanh (wintergreen, methyl salicylate). Một thìa cà phê dầu 98% chứa lượng salicylate tương đương khoảng 7 g aspirin, và mùi bạc hà dễ chịu khiến trẻ dễ uống [3]. Ở Mỹ, chế phẩm lỏng chứa trên 5% methyl salicylate theo khối lượng phải dùng bao bì chống trẻ em mở [6].
Đinh hương. Một báo cáo ca nhi khoa mô tả hôn mê, co giật, rối loạn đông máu và tổn thương gan cấp sau khi nuốt dầu đinh hương [7].
Tràm trà và nguy cơ sặc. Đã có ca hôn mê sau khi nuốt 10 mL tràm trà; chỉ khoảng 2 mL tinh dầu sặc vào phổi có thể gây viêm phổi hóa chất [3].
Menthol và 1,8-cineole gần mặt trẻ nhỏ
Cơ quan Dược phẩm châu Âu (EMA) chống chỉ định thuốc thảo dược chứa tinh dầu bạc hà cho trẻ dưới 2 tuổi vì menthol có thể gây ngừng thở phản xạ và co thắt thanh quản [8]. Với tinh dầu khuynh diệp, EMA chống chỉ định cho trẻ dưới 24 tháng do nguy cơ co thắt thanh quản từ chế phẩm chứa 1,8-cineole, và cho trẻ có tiền sử co giật [9]. EMA cũng ghi rằng việc xông hít khuynh diệp ở trẻ dưới 3 tuổi chưa được xác lập do thiếu dữ liệu [9]. Các chuyên luận này viết cho thuốc thảo dược; chúng tôi dùng làm mốc thận trọng cho dầu xoa, dầu xông.
Bao bì và cách cất
Ở Úc, nắp chống trẻ em chỉ bắt buộc với chai trên 15 mL, trong khi ngộ độc nặng có thể xảy ra từ khoảng 5 mL [1]. Nhóm tác giả khuyên cất tinh dầu riêng khỏi thuốc uống, ưu tiên chai có nút nhỏ giọt và nắp chống trẻ em [1]. Trung tâm Chống độc Maryland (Mỹ) yêu cầu khóa tinh dầu, để ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ nhỏ và thú cưng mọi lúc [5].
Chó, mèo và chim
Dữ liệu của Trung tâm Chống độc Động vật ASPCA ghi nhận 337 chó và 106 mèo ngộ độc tinh dầu tràm trà 100% giai đoạn 2002 đến 2012; 89% do chủ cố ý dùng cho thú, một nửa qua da [10]. Dấu hiệu xuất hiện sau 2 đến 12 giờ và kéo dài tới 72 giờ: chảy dãi, lừ đừ, yếu chi, đi loạng choạng, run; mèo nhỏ tuổi và nhẹ cân có nguy cơ bệnh nặng cao hơn [10].
Theo Cẩm nang Thú y MSD, tràm trà là tinh dầu gây ngộ độc thú cưng được báo cáo nhiều nhất [11]. Mèo thiếu enzyme glucuronyl transferase nên rất nhạy với hợp chất phenol, và liếm lông làm tăng hấp thu [11].
Chim rất nhạy với hương liệu và hạt phun sương do cấu tạo đường hô hấp; thú có bệnh đường thở như hen ở mèo cũng có nguy cơ [11]. Máy khuếch tán siêu âm hoặc phun sương tạo giọt nhỏ bám lên lông; cẩm nang khuyên cho thú ra khỏi phòng, thông gió sau đó và chạy máy dưới 30 phút [11].
Khi nào gọi cấp cứu / đi khám
Nếu trẻ nuốt hoặc nghi đã nuốt tinh dầu, gọi trung tâm chống độc hoặc đến cơ sở y tế ngay [5]. Đừng chờ triệu chứng: với khuynh diệp, nôn hoặc giảm ý thức có thể chậm tới 4 giờ [2].
Gọi cấp cứu 115 ngay nếu trẻ:
- co giật [3] [4];
- lơ mơ, khó đánh thức hoặc hôn mê [2] [3];
- đi loạng choạng hoặc nôn nhiều [4];
- ho, sặc hoặc khó thở sau khi nuốt, gợi ý tinh dầu đã vào phổi [3] [2].
Với thú cưng, đưa đến cơ sở thú y nếu thấy chảy dãi, nôn, lừ đừ, đi loạng choạng, run hoặc thân nhiệt hạ [10] [11]. Nếu thú hoặc chim chảy nước mắt, nước mũi, ho, khò khè hay khó thở khi máy khuếch tán đang chạy, tắt máy và đến cơ sở thú y [11].
Ở Việt Nam, Bệnh viện Bạch Mai có Trung tâm Chống độc [12]. Trang chính thức của bệnh viện không ghi rõ số nào là đường dây tư vấn ngộ độc, nên chúng tôi không in số ở đây [12].
Điều chúng tôi chưa tìm được
- Chưa có số liệu Việt Nam về ngộ độc tinh dầu ở trẻ em hay thú cưng; số liệu ở đây là của Úc và Mỹ [1] [10].
- Chưa tìm thấy quy định Việt Nam bắt buộc bao bì chống trẻ em cho tinh dầu.
- Chưa có nghiên cứu xác định mức khuếch tán tinh dầu an toàn trong phòng có trẻ dưới 2 tuổi, mèo, chó hay chim.