Quy tắc
- Ưu tiên ngủ màn, kể cả giấc ngủ ban ngày, thay vì đốt nhang muỗi trong phòng ngủ.
- Không đốt nhang muỗi trong phòng ngủ đóng kín suốt đêm, nhất là phòng có trẻ nhỏ.
- Nếu vẫn đốt: đặt trên giá kim loại, trong khay không cháy, xa màn, chăn, quần áo và giường.
- Xịt côn trùng khi không có người trong phòng, mở thoáng trước khi vào ngủ, làm đúng nhãn.
- Giữ trẻ nhỏ và vật nuôi ra khỏi chỗ vừa xịt cho đến khi thuốc khô.
- Tắt nhang hẳn trước khi rời phòng.
Vì sao
Một khoanh nhang muỗi thải nhiều bụi mịn
Nhóm của Liu (Environmental Health Perspectives, 2003) đốt thử nhang muỗi của Trung Quốc và Malaysia trong cùng điều kiện cháy [1]. Họ ước tính đốt một khoanh nhang thải ra khối lượng bụi mịn PM2.5 tương đương đốt 75–137 điếu thuốc lá [1]. Lượng formaldehyde từ một khoanh có thể cao bằng 51 điếu thuốc [1]. Khói còn chứa hợp chất hữu cơ bay hơi gây ung thư hoặc nghi gây ung thư, và trong phòng thực tế nồng độ ô nhiễm có thể vượt xa tiêu chuẩn chất lượng không khí [1]. Một khoanh cháy âm ỉ khoảng 8 giờ, gần trọn một đêm [2].
Một số nhang chứa chất hiệp đồng S-2, có loại không ghi nhãn; khi cháy, S-2 có thể tạo ra một chất gây ung thư phổi rất mạnh [2].
Bằng chứng về sức khỏe lâu dài còn chưa chắc chắn
Một nghiên cứu bệnh–chứng tại Đài Loan (147 ca ung thư phổi, 400 người đối chứng) thấy người đốt nhang muỗi hơn 3 lần mỗi tuần có tỷ số chênh ung thư phổi 3,78 so với người không đốt [3]. Chính nhóm tác giả cảnh báo nguy cơ sai lệch và đề nghị kiểm tra lại trên mẫu lớn [3]. Một tổng quan hệ thống năm 2025 về ung thư vòm họng ở người lớn cho tỷ số chênh gộp 1,31, với khoảng tin cậy 0,99–1,74, tức chưa có ý nghĩa thống kê [4].
Khói nhang chắc chắn làm bẩn không khí phòng ngủ [1]; mức tăng nguy cơ lâu dài thì chưa đo được chắc chắn [3][4].
Pyrethroid trong máy đuổi muỗi và bình xịt
Cơ quan Đăng ký Chất độc và Bệnh tật Hoa Kỳ (ATSDR) liệt kê thuốc diệt côn trùng gia dụng trong các nguồn tiếp xúc với pyrethroid [5]. Cơ quan này cho biết tiếp xúc ngắn hạn với lượng rất cao có thể gây chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, co giật cơ, thay đổi ý thức, co giật toàn thân và mất ý thức [5]. ATSDR cũng nói chưa biết trẻ em có nhạy cảm hơn người lớn hay không [5], và chưa có bằng chứng các chất này gây ung thư ở người hay động vật [5].
Với máy đuổi muỗi dùng điện, một nghiên cứu đo hoạt chất transfluthrin trong phòng cỡ thật thấy mức hít vào cách xa ngưỡng gây hại (biên an toàn 1.000–10.000 lần), nhưng lưu ý tiếp xúc qua da và bụi nhà có thể không nhỏ [6]. Đây chỉ là một nghiên cứu, với một hoạt chất.
Với bình xịt, Trung tâm Thông tin Thuốc trừ sâu Quốc gia Hoa Kỳ (NPIC) khuyên luôn đọc và làm theo nhãn, mở cửa sổ và bật quạt sau khi phun dạng lỏng để thuốc khô nhanh, và giữ trẻ em, vật nuôi ra khỏi khu vực cho đến khi thuốc khô [7].
Nhang đang cháy cạnh giường là nguồn lửa
Sở Cứu hỏa thành phố Đài Trung xếp đầu nhang muỗi vào loại nguồn lửa nhỏ: không có ngọn lửa, cần thời gian mới bén sang đồ vật nên dễ bị bỏ qua [8]. Sở này khuyên đặt nhang trên giá kim loại trong hộp không cháy, xa màn, chăn, quần áo, đồ đạc và giường, coi chừng quạt thổi vải vào nhang, và tắt hẳn trước khi rời phòng [8].
Ngủ màn có bằng chứng tốt hơn
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) coi màn tẩm hóa chất là một trong hai biện pháp chủ lực chống muỗi truyền sốt rét [9]. Hơn 2 tỷ màn tẩm hóa chất đã được phân phát trên thế giới từ năm 2005 [10]. Do muỗi kháng pyrethroid, WHO khuyến nghị thêm các loại màn phối hợp hai hoạt chất [10].
Ngược lại, tổng quan Cochrane năm 2018 chỉ tìm được hai thử nghiệm về nhang muỗi và kết luận chưa biết nhang có giúp giảm sốt rét hay không, với độ tin cậy bằng chứng rất thấp [11].
Muỗi truyền sốt xuất huyết đốt cả ban ngày [12]. WHO liệt kê nhang và máy đuổi muỗi trong các biện pháp tự bảo vệ, cùng với ngủ màn ban ngày, lưới chắn cửa sổ, thuốc bôi chống muỗi và quần áo che kín người [12]. Bộ Y tế Việt Nam khuyến cáo ngủ màn kể cả ban ngày và diệt lăng quăng, bọ gậy [13]. Trang này không bảo bỏ mọi sản phẩm đuổi muỗi; điểm chính là đừng để khói nhang tích tụ trong phòng đóng kín suốt đêm.
Khi nào gọi cấp cứu
- Nhang làm bén lửa màn, chăn, nệm: ra khỏi phòng, báo mọi người, gọi 114.
- Sau khi xịt hoặc xông thuốc, ai đó chóng mặt nặng, nôn nhiều, co giật cơ, co giật toàn thân, lơ mơ hoặc bất tỉnh [5]: đưa ra chỗ thoáng, gọi 115. Mang theo vỏ sản phẩm vì nhãn có ghi bước sơ cứu [7].
- Khó thở, ho dữ dội, thở rít khi ở trong phòng có khói nhang: đưa ra ngoài trời và đến cơ sở y tế.
- Bị sốt trong mùa muỗi: đến cơ sở y tế ngay [13]. Đi ngay nếu đau bụng dữ dội, nôn liên tục, thở nhanh, chảy máu chân răng hoặc mũi, nôn hay đi ngoài ra máu [12].
Điều chúng tôi chưa tìm được
- Số liệu riêng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ ngủ trong phòng đốt nhang muỗi. Quy tắc giữ trẻ xa khói nhang là thận trọng, dựa trên lượng bụi mịn [1] và việc chưa rõ độ nhạy cảm của trẻ [5].
- Bằng chứng về hô hấp ở trẻ còn lẫn lộn: một khảo sát hơn 13.000 trẻ ở Thượng Hải (gộp nhang muỗi với nhang thắp) không thấy liên quan tăng hen [14].
- Số liệu thải bụi cho các nhãn nhang bán tại Việt Nam, và số đo bình xịt trong phòng ngủ thực tế.
- Hướng dẫn chính thức của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương riêng về nhang muỗi trong phòng ngủ.
- Thống kê vụ cháy do nhang muỗi ở Việt Nam.