Giấc ngủ sau sinh, cho con bú và trầm cảm

Chương này hỏi giấc ngủ của người mẹ thay đổi thế nào sau sinh, cách cho con bú và chỗ ngủ của trẻ liên quan gì, và giấc ngủ gắn với trầm cảm sau sinh tới đâu. Kết luận chính là khi đo bằng thiết bị, điều thay đổi rõ và nhất quán là giấc ngủ bị chia cắt. Tổng thời gian ngủ đêm giảm khoảng 21–62 phút so với lúc mang thai trong hai nghiên cứu actigraphy báo mức thay đổi này. Một thuần tập không có số đo trước sinh lại thấy tổng thời lượng không thay đổi có ý nghĩa thống kê từ tuần 2 đến tuần 16. Liên quan giữa ngủ kém và trầm cảm sau sinh lặp lại trong nhiều nghiên cứu quan sát, nhưng chưa thống nhất chỉ số nào quan trọng hơn: tổng thời lượng, độ liền mạch hay cảm nhận chủ quan. Thử nghiệm can thiệp nhận thức – hành vi giảm điểm mất ngủ khá rõ, còn tác động lên trầm cảm nhỏ hoặc chưa chắc. Ở Việt Nam, chúng tôi chỉ tìm được một nghiên cứu đo giấc ngủ sau sinh bằng thiết bị đeo và chưa tìm được thử nghiệm can thiệp nào.

Actigraphy là phương pháp dùng thiết bị đeo cổ tay ghi cử động để ước tính ngủ và thức; nó có thể tính nhầm lúc nằm yên mà thức thành ngủ. Chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (Pittsburgh Sleep Quality Index, PSQI) và Chỉ số mức độ mất ngủ (Insomnia Severity Index, ISI) là bảng hỏi tự báo cáo; PSQI trên 5 điểm thường được gọi là ngủ kém.

Giấc ngủ sau sinh khi đo khách quan#

Tổng thời lượng ít thay đổi, độ liền mạch thay đổi nhiều#

Ở West Virginia (Mỹ), một thuần tập đo actigraphy liên tục từng tuần, từ tuần 2 đến tuần 16 sau sinh, ở 50 bà mẹ cho giai đoạn tuần 2–13 và 24 bà mẹ cho giai đoạn tuần 9–16 (Montgomery-Downs và cs., 2010b). Tổng thời gian ngủ đêm trung bình là 7,2 ± 0,95 giờ và không thay đổi có ý nghĩa qua 4 tháng. Hiệu quả giấc ngủ tăng từ 79,7% ở tuần 2 lên 90,2% ở tuần 16, còn chỉ số phân mảnh giảm từ 21,7 xuống 12,8. Các bà mẹ vẫn thức gần 2 giờ mỗi đêm. Mẫu nhỏ, một vùng, đã loại người có điểm trầm cảm cao.

Ở Melbourne (Úc), 44 phụ nữ khoẻ mạnh nguy cơ thấp được đo actigraphy ở tam cá nguyệt ba và ở tuần đầu sau sinh (Bei và cs., 2010). Tổng ngủ đêm giảm từ 428,4 xuống 372,6 phút, tức khoảng 56 phút. Thời gian thức sau khi đã ngủ (wake after sleep onset, WASO) tăng từ 77,1 lên 149,7 phút. Hiệu quả giấc ngủ giảm từ 76,9% xuống 62,6%. Chỉ 28 người có đủ dữ liệu actigraphy sau sinh, và lần đo cuối chỉ ở 1 tuần sau sinh.

Tự báo cáo theo thời gian dài hơn#

Thuần tập sinh Akershus (Na Uy) hỏi 1.480 phụ nữ khoẻ mạnh bằng thang mất ngủ Bergen và PSQI ở tuần 32 thai kỳ, 8 tuần và 2 năm sau sinh (Sivertsen và cs., 2015). Tỉ lệ mất ngủ là 60,8%, 59,6% và 40,8% ở ba lần đo. Thời lượng ngủ tự báo cáo đi từ 7 giờ 16 phút xuống 6 giờ 31 phút, rồi lên 6 giờ 52 phút. Người hoàn thành cả ba lần đo chỉ chiếm 32% trong 4.662 phụ nữ đồng ý tham gia; tác giả nêu đây là hạn chế về khả năng khái quát.

Ở Stavanger (Na Uy), một khảo sát gửi thư 7 tuần sau sinh nhận phản hồi từ 2.830 trong 4.191 bà mẹ đủ điều kiện, tức 68% (Dørheim và cs., 2009). Có 57,7% bà mẹ có PSQI trên 5.

Hai cách đo không cho cùng một con số#

Ở Ohio (Mỹ), 74 phụ nữ được theo dõi bằng cả actigraphy và PSQI từ tam cá nguyệt ba đến 12 tháng sau sinh (Brown và cs., 2025). Tổng thời gian ngủ theo PSQI thấp hơn actigraphy khoảng 30–60 phút cho đến 8 tháng sau sinh. Actigraphy ghi 6,78–7,27 giờ, PSQI ghi 5,86–6,83 giờ, và tương quan giữa hai cách đo chỉ ở mức r = 0,27–0,48. Hai cách đo hội tụ ở 12 tháng. Không xác định được bên nào "đúng": actigraphy có thể đếm lúc nằm yên thức thành ngủ, còn tự báo cáo chịu sai lệch nhớ lại.

Số liệu Việt Nam#

Nghiên cứu Việt Nam duy nhất chúng tôi tìm được có đo giấc ngủ sau sinh bằng thiết bị là một nghiên cứu cắt ngang ở 197 bà mẹ 1 tháng sau sinh tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM (Kang và cs., 2026). Các bà mẹ đeo vòng Fitbit Charge 6, và thời gian ngủ được tính gộp cả giấc ngủ ngày. Thiết bị ghi trung bình 42,7 phút thức trong giai đoạn ngủ (độ lệch chuẩn 31,8 phút). Theo tự báo cáo, 93,4% bà mẹ có ngủ ngày và 80,7% vẫn thấy buồn ngủ hoặc mệt sau khi ngủ. Các giai đoạn ngủ do thiết bị ước tính chưa được đối chiếu với đa ký giấc ngủ ở phụ nữ sau sinh, vì vậy chúng tôi không thuật lại (xem Tập 9 — Đo giấc ngủ).

Ở Bệnh viện Phụ sản TP. Cần Thơ, 380 phụ nữ được hỏi PSQI ở ba tháng cuối thai kỳ và sau sinh (Võ Ngọc Bảo Châu và cs., 2026). Tỉ lệ PSQI trên 5 là 61,8% ở ba tháng cuối và 74,2% sau sinh. Chúng tôi chỉ đọc tóm tắt, chưa rõ thời điểm đo sau sinh.

Một nghiên cứu cắt ngang ở Bệnh viện Phụ sản Hà Nội gồm 223 sản phụ mắc COVID-19 khi sinh. Giấc ngủ 2 tuần đầu được hỏi lại bằng bản Thổ Nhĩ Kỳ của Thang chất lượng giấc ngủ sau sinh (Postpartum Sleep Quality Scale, PSQS) (Nguyễn Thị Thu Hà và cs., 2024). Mục có điểm cao nhất, tức kém nhất, là "thức dậy lúc nửa đêm" (5,5/10). Các mục "khó đi vào giấc ngủ" (1,7/10) và "mất hơn 30 phút để ngủ" (1,5/10) có điểm thấp. Hình ảnh này khớp với dữ liệu actigraphy ở Mỹ và Úc: vấn đề nổi bật là giấc ngủ bị cắt quãng hơn là khó vào giấc SL.

Cho con bú, chỗ ngủ của trẻ và giấc ngủ của mẹ#

Các nghiên cứu cho kết quả ngược nhau#

Ở 120 bà mẹ sinh con đầu tại Mỹ, thu nhập thấp và đa sắc tộc, actigraphy 72 giờ được đo ở tháng cuối thai kỳ và 1 tháng sau sinh (Doan và cs., 2014). Nhóm chỉ cho bú mẹ ban đêm (66 người) ngủ đêm 386 ± 66 phút, còn nhóm có dùng sữa công thức ban đêm (54 người) ngủ 356 ± 67 phút. So với lúc mang thai, giấc ngủ đêm giảm 21 phút ở nhóm bú mẹ, với khoảng tin cậy (KTC) 95% 0,1–42, và 62 phút (39–85) ở nhóm có sữa công thức. Mức thức giữa đêm không khác giữa hai nhóm. Tác giả nói rõ không xác định được dùng sữa công thức làm mẹ ngủ ít hơn, hay mẹ ngủ kém rồi mới chuyển sang sữa công thức.

Một thuần tập actigraphy khác ở Mỹ, tuần 2–12 sau sinh, không thấy khác biệt về thời gian ngủ, chất lượng ngủ, mệt mỏi hay chức năng ban ngày giữa các cách cho con ăn (Montgomery-Downs, Clawges và Santy, 2010). Chúng tôi chỉ đọc tóm tắt, vốn không nêu cỡ mẫu hay số liệu.

Dữ liệu tự báo cáo cũng không cùng chiều. Trong nghiên cứu bảng đại diện dân số Đức, cho con bú đi kèm giảm 0,72 điểm hài lòng với giấc ngủ trên thang 0–10 (d = 0,32) và giảm 14 phút thời lượng ngủ (d = 0,21) (Richter và cs., 2019). Ngược lại, ở khảo sát Stavanger, việc không cho bú mẹ hoàn toàn lại đi kèm ngủ kém (Dørheim và cs., 2009).

Nghiên cứu TP.HCM không thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê. Tuy vậy, khoảng tin cậy hiệu chỉnh (−0,56 đến 0,24 giờ) không chứa mức nhóm bú mẹ hoàn toàn ngủ nhiều hơn khoảng 30 phút như ở nghiên cứu Mỹ SL (Kang và cs., 2026). Tổng thời gian ngủ theo Fitbit là 5,4 giờ ở nhóm bú mẹ hoàn toàn và 5,6 giờ ở nhóm bú mẹ không hoàn toàn (p = 0,27). Sau hiệu chỉnh tuổi, nghỉ thai sản, cách sinh, thu nhập, học vấn, số con dưới 5 tuổi và dân tộc, chênh lệch là −0,16 giờ (KTC 95% −0,56 đến 0,24). Tỉ lệ ngủ từ 5 giờ trở lên là 63,8% so với 68,0%, với tỉ số hiện mắc (prevalence ratio, PR) hiệu chỉnh 0,94 (0,65–1,36). Mỗi lần bú đêm thêm đi kèm hệ số β −0,15 giờ (−0,46 đến 0,16), không có ý nghĩa thống kê; việc hút sữa cũng không liên quan có ý nghĩa với thời gian ngủ. Tóm tắt của bài ghi β hiệu chỉnh −0,31 (−0,68 đến 0,06), khác bảng kết quả; chúng tôi dùng số trong bảng. Nghiên cứu do KOICA (Hàn Quốc) tài trợ, tác giả tuyên bố không có xung đột lợi ích thương mại.

Lý do khả dĩ của các kết quả trái chiều gồm cách đo, thời điểm (1 tháng hay nhiều năm), định nghĩa nhóm (chỉ ban đêm hay cả ngày) và nhân quả ngược: mẹ ngủ kém có thể chuyển sang sữa công thức. Điểm chung của ba nghiên cứu đo bằng thiết bị là không thấy nhóm dùng sữa công thức ngủ nhiều hơn có ý nghĩa thống kê SL.

Ngủ cùng phòng với trẻ#

Một nghiên cứu dọc ở Israel theo dõi 146 cặp mẹ–con từ 3 đến 18 tháng (Volkovich và cs., 2018). Theo actigraphy, bà mẹ duy trì ngủ chung phòng với con có tỉ lệ thời gian ngủ thấp hơn, đoạn ngủ dài nhất ngắn hơn và thức đêm nhiều hơn bà mẹ cho con ngủ phòng riêng. Chúng tôi chỉ đọc tóm tắt, không có số liệu; tác giả nói không suy ra được nhân quả. Tranh luận về ngủ chung và an toàn của trẻ được trình bày ở chương Ngủ chung cha mẹ và con của Tập 12 — Giấc ngủ kiểu Việt.

Người cha và giấc ngủ nhiều năm sau sinh#

Ở 33 cặp cha mẹ tại Québec (Canada), actigraphy 10 đêm liên tiếp ở 6 tháng sau sinh cho thấy mẹ ngủ đêm 448,07 ± 36,49 phút, cha 400,96 ± 45,42 phút (p < 0,001) (Kalogeropoulos và cs., 2022). Như vậy mẹ ngủ dài hơn cha khoảng 47 phút. Nhưng giấc ngủ của mẹ bị chia cắt nhiều hơn: mẹ đạt từ 6 giờ ngủ liền trở lên ở khoảng 27% số đêm, cha ở khoảng 57%. Theo tự báo cáo, hai bên không khác về thời lượng. Câu hỏi "ai ngủ ít hơn" vì thế phụ thuộc vào chỉ số được chọn.

Một nghiên cứu đa phương pháp ở Mỹ so 21 cặp cha mẹ sinh con đầu với 7 cặp chưa có con (Insana và Montgomery-Downs, 2013). Mẹ ngủ nhiều hơn cha nhưng thức giấc nhiều hơn; cha buồn ngủ hơn khi đo khách quan ở phòng thí nghiệm, còn mẹ có kết quả phép đo thần kinh – hành vi kém hơn. Tự đánh giá của hai bên không khác. Chúng tôi chỉ đọc tóm tắt, và mẫu rất nhỏ.

Dữ liệu dài hạn nhất đến từ nghiên cứu bảng đại diện dân số Đức, phỏng vấn hằng năm 2008–2015 với 2.541 phụ nữ và 2.118 nam giới có con thứ nhất, hai hoặc ba (Richter và cs., 2019). Trong 3 tháng đầu sau sinh, thời lượng ngủ tự báo cáo giảm 62 phút ở mẹ (d = 0,90) so với 13 phút ở cha (d = 0,19). Mức hài lòng với giấc ngủ giảm 1,81 điểm trên 10 ở mẹ (d = 0,79) so với 0,37 điểm ở cha (d = 0,16). Sau con đầu, giấc ngủ của cả mẹ lẫn cha chưa trở lại hoàn toàn mức trước mang thai đến 6 năm. Đây là một câu hỏi tự báo cáo mỗi năm, không đo khách quan.

Các khác biệt giữa mẹ và cha ở đây là trung bình của những mẫu ở Bắc Mỹ và Đức, không nói về cách chia việc đêm trong từng gia đình SL.

Giấc ngủ và trầm cảm sau sinh#

Trầm cảm sau sinh trong các nghiên cứu dưới đây phần lớn được sàng lọc bằng Thang trầm cảm sau sinh Edinburgh (Edinburgh Postnatal Depression Scale, EPDS). Điểm vượt ngưỡng trên thang sàng lọc là "có dấu hiệu trầm cảm", không phải chẩn đoán. Tỉ số chênh (odds ratio, OR) được ghi kèm KTC 95% khi có. Khi kết cục phổ biến, khoảng trên 10%, OR xa giá trị 1 hơn đáng kể so với tỉ số nguy cơ và không đọc được như tỉ số nguy cơ.

Liên quan ở các mẫu lớn#

Trong khảo sát Stavanger, 16,5% bà mẹ có EPDS từ 10 trở lên (Dørheim và cs., 2009). Giấc ngủ kém đi kèm trầm cảm độc lập với tiền sử trầm cảm, trầm cảm khi mang thai, quan hệ vợ chồng kém và biến cố căng thẳng. Tóm tắt không nêu OR, và thiết kế cắt ngang không cho biết chiều quan hệ. Tác giả nhận định trầm cảm sau sinh không chỉ là biểu hiện của thiếu ngủ mạn. Ở thuần tập Akershus, trầm cảm đồng thời cũng không giải thích được vì sao rối loạn giấc ngủ dai dẳng (Sivertsen và cs., 2015).

Thuần tập sinh ở Thẩm Dương (Trung Quốc) đo PSQI (từ 5 điểm là ngủ kém) ở 1.152 thai phụ, tuần thai trung bình 23,6 (Gao và cs., 2019). EPDS được dùng với điểm chuẩn hoá từ 9 cho người Trung Quốc. Ngủ kém ở tam cá nguyệt hai đi kèm trầm cảm 3 tháng sau sinh với tỉ số chênh hiệu chỉnh (adjusted OR, aOR) 2,40 (1,58–3,64). Trong phân tích phân nhóm, liên quan chỉ có ý nghĩa thống kê ở phụ nữ từ 30 tuổi (aOR 4,12; 2,18–7,78); điều này không cho thấy liên quan khác nhau theo tuổi SL. Mô hình chủ ý không hiệu chỉnh trầm cảm trước sinh, vốn cũng đi kèm ngủ kém (aOR 3,42; 2,48–4,72). Vì vậy aOR 2,40 có thể phản ánh một phần trầm cảm đã có từ khi mang thai. Chỉ 739 trong 1.152 người có dữ liệu ở 3 tháng sau sinh.

Chỉ số nào: thời lượng, độ liền mạch hay cảm nhận#

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp 19 công bố dùng actigraphy kết luận rằng tổng thời gian ngủ đêm sau sinh là chỉ số liên quan mạnh nhất với trầm cảm sau sinh (Sobol và cs., 2024). Chúng tôi chỉ đọc tóm tắt, vốn không nêu cỡ hiệu ứng hay số người.

Các nghiên cứu đơn lẻ nhỏ lại chỉ về hướng khác. Ở 25 bà mẹ con so khoẻ mạnh tại Mỹ, theo dõi từ tam cá nguyệt ba đến tuần 14 sau sinh, các chỉ số duy trì giấc ngủ đi kèm điểm EPDS (Park và cs., 2013). Đó là hiệu quả giấc ngủ (F = 5,5; p = 0,022), chỉ số phân mảnh (F = 6,4; p = 0,014) và WASO (F = 4,8; p = 0,030). Tổng thời lượng ngủ đêm thì không dự báo điểm EPDS. Khi thêm đánh giá chủ quan vào mô hình, các chỉ số khách quan mất ý nghĩa (p > 0,75). Về xung đột lợi ích, một tác giả nhận tài trợ nghiên cứu từ AstraZeneca; một tác giả khác là cố vấn có thù lao của Actelion, từng diễn thuyết cho Eli Lilly và nhận hỗ trợ từ Merck và Sepracor.

Ở Melbourne, cảm nhận chủ quan về giấc ngủ, không phải số đo khách quan, giải thích một phần điểm trầm cảm (R² = 0,35). Điểm này đo trên Thang lo âu và trầm cảm bệnh viện (Hospital Anxiety and Depression Scale, HADS) (Bei và cs., 2010). Nghiên cứu chỉ theo dõi đến 1 tuần sau sinh, vì vậy không nói về trầm cảm sau sinh lâm sàng. Ở 54 người cha tại Québec, chất lượng giấc ngủ tự cảm nhận đi kèm triệu chứng trầm cảm (β = −0,28; p = 0,034), còn các chỉ số actigraphy đều p > 0,05 (Kalogeropoulos và cs., 2021). Người cha ngủ trung bình 445,3 phút theo actigraphy và 440,3 phút theo nhật ký.

Một nghiên cứu bệnh–chứng ghép cặp ở 46 phụ nữ 6–26 tuần sau sinh tại Mỹ thấy phụ nữ trầm cảm sau sinh có giấc ngủ actigraphy kém hơn (Posmontier, 2008). Thời gian vào giấc dài hơn (B = 1,80), WASO dài hơn (B = 6,85) và hiệu quả thấp hơn (B = −6,31) đi kèm trầm cảm nặng hơn, đều p < 0,05; chúng tôi chỉ đọc tóm tắt.

Có ba lý do khả dĩ cho mâu thuẫn. Các nghiên cứu đơn lẻ rất nhỏ, chỉ 25–54 người. Thời điểm đo sau sinh khác nhau, từ 1 tuần đến 26 tuần. Phân tích gộp chưa đọc được toàn văn, vì vậy chưa biết cỡ hiệu ứng của từng chỉ số. Cũng cần nhớ rằng tự báo cáo về giấc ngủ chịu ảnh hưởng của khí sắc, vì vậy liên quan mạnh giữa cảm nhận và trầm cảm một phần có thể là hai cách nhìn cùng một trạng thái SL.

Số liệu Việt Nam#

Ở 223 sản phụ mắc COVID-19 tại Bệnh viện Phụ sản Hà Nội, 36,3% (81/223) có EPDS từ 9 trở lên (Nguyễn Thị Thu Hà và cs., 2024). Điểm PSQS trung bình là 39,8 ở nhóm có dấu hiệu trầm cảm và 20,0 ở nhóm không. Mỗi điểm tăng trên thang PSQS 0–140 đi kèm OR thô 1,11 (1,08–1,15). Sau hiệu chỉnh tuổi, nghề, thu nhập và số lần sinh, OR là 1,12 (1,08–1,16). Khi thêm nỗi sợ COVID-19 và hỗ trợ xã hội, OR là 1,09 (1,05–1,13). Đây là OR cho mỗi điểm của một thang liên tục, không phải so sánh giữa nhóm ngủ kém và nhóm ngủ tốt như tóm tắt tiếng Anh diễn đạt. Giấc ngủ 2 tuần đầu sau sinh được hỏi hồi cứu, vì vậy có thể sai lệch nhớ lại và nhân quả ngược: người đang trầm cảm có thể đánh giá giấc ngủ xấu hơn.

Ở 205 sản phụ tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Times City, một bệnh viện tư ở Hà Nội, 46,8% có dấu hiệu trầm cảm theo EPDS và 4,9% được xếp là trầm cảm sau sinh (Ho Hoang Thu Phuong và cs., 2025). Trong mô hình đa biến, rối loạn giấc ngủ đi kèm OR 14,59 (KTC 95% 3,49–60,96). Đây là OR lớn thứ hai, sau mức thu nhập 15–< 25 triệu đồng (OR 24,15; 4,51–129,22). Với kết cục chiếm 46,8% mẫu, OR này lớn hơn nhiều so với tỉ số nguy cơ tương ứng SL. Khoảng tin cậy rất rộng, và tóm tắt không nêu cách đo rối loạn giấc ngủ. EPDS cũng có câu hỏi về khó ngủ, vì vậy hai biến chồng lấp một phần về đo lường.

Trong mẫu TP.HCM đo Fitbit, chỉ 2,5% (5/197) bà mẹ được xếp "có trầm cảm bất kỳ" theo EPDS (Kang và cs., 2026). Bài không công bố điểm cắt EPDS, vì vậy không so trực tiếp được với hai mẫu Hà Nội.

Các lý do khả dĩ cho khoảng 2,5% đến 46,8% gồm điểm cắt EPDS khác nhau, thời điểm đo khác nhau, quần thể đặc thù (mắc COVID-19, bệnh viện tư) và cách gọi "dấu hiệu" hay "trầm cảm". Vì vậy độ mạnh liên quan giữa giấc ngủ và trầm cảm không so được giữa ba bài. Cả ba đều ở một bệnh viện và đều cắt ngang.

Mất ngủ và ý nghĩ tự sát chu sinh#

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp 10 nghiên cứu, với 807.760 phụ nữ trong giai đoạn chu sinh, xem xét liên quan giữa giấc ngủ và ý nghĩ hoặc nguy cơ tự sát (Palagini và cs., 2024). Mất ngủ và chất lượng giấc ngủ kém, gộp chung, đi kèm OR 3,47 (2,63–4,57). Riêng chất lượng giấc ngủ kém đi kèm OR 3,72 (2,58–5,34). Với triệu chứng mất ngủ, liên quan còn lại sau khi tính đến trầm cảm chu sinh, OR 4,76 (1,83–12,34), nhưng khoảng tin cậy của ước tính này rộng. Ước tính này có thể đến từ một tập nghiên cứu khác với OR chung, vì vậy không đọc được là hiệu chỉnh làm liên quan mạnh lên SL.

Đây là số liệu quan sát ở cấp quần thể. Chúng tôi chỉ đọc tóm tắt; tóm tắt không nêu công cụ đo giấc ngủ và không tách ý tưởng với hành vi. Con số không phải dự báo cho một người cụ thể, và nó không cho biết cải thiện giấc ngủ có làm giảm nguy cơ hay không SL. Trong các dữ kiện Việt Nam chúng tôi thu được, không có nghiên cứu nào về chủ đề này.

Người đang có ý nghĩ tự hại cần được hỗ trợ ngay từ nhân viên y tế hoặc người thân.

Can thiệp: nhận thức – hành vi, giáo dục giấc ngủ và ánh sáng#

Liệu pháp nhận thức – hành vi cho mất ngủ (cognitive behavioral therapy for insomnia, CBT-I) và các can thiệp khác được thử trong các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (randomized controlled trial, RCT) dưới đây. Nhóm chứng của từng thử nghiệm được nêu rõ.

CBT-I trong thai kỳ, theo dõi đến sau sinh#

Ở Đại học California San Francisco (UCSF, Mỹ), 208 thai phụ có triệu chứng mất ngủ được phân ngẫu nhiên vào CBT-I số qua ứng dụng Sleepio hoặc chăm sóc thông thường kiểu danh sách chờ (Felder và cs., 2020). Sau 10 tuần, điểm ISI giảm nhiều hơn với cỡ hiệu ứng d = −1,03, và tỉ lệ thuyên giảm (ISI ≤ 7) là 44,0% so với 22,3% (p = 0,002). Mọi kết cục đều tự báo cáo, và thời lượng ngủ theo nhật ký không khác có ý nghĩa (p = 0,07).

Ở phần theo dõi sau sinh, tỉ lệ thuyên giảm mất ngủ ở 6 tháng là 53,0% so với 35,2% (p = 0,02) (Felder và cs., 2022). Tỉ lệ có khả năng trầm cảm nặng ở 3 tháng là 3,96% so với 18,47% (p = 0,006). Ở 6 tháng, tỉ lệ này là 5,54% so với 10,73% (p = 0,22), không có ý nghĩa thống kê. Điểm ISI chung không khác có ý nghĩa (p = 0,08). Tác giả gọi kết quả về trầm cảm là bằng chứng sơ bộ, cần thử nghiệm xác nhận.

Big Health, hãng sở hữu Sleepio, tặng mã truy cập; một tác giả sở hữu quyền chọn cổ phần và là cố vấn có thù lao của hãng. Nhóm chứng có 1 thai chết lưu và 2 sẩy thai, xếp không liên quan. Nhóm CBT-I số có 3 sẩy thai quý I, xếp "có thể liên quan" đến việc tham gia, trong đó 1 người đã sẩy thai trước khi bắt đầu chương trình. Mẫu chủ yếu da trắng, thu nhập và học vấn cao.

Can thiệp sau sinh#

Ở Melbourne, một RCT 3 nhánh tuyển 114 bà mẹ sinh con đầu, 4–12 tháng sau sinh, có triệu chứng mất ngủ (Verma và cs., 2023). Người đánh giá được che mù. So với chăm sóc thông thường, CBT có chuyên viên hướng dẫn giảm ISI 4,86 điểm (cỡ hiệu ứng −2,01). Liệu pháp sáng–tối (light dark therapy) giảm 3,66 điểm (−1,52); cả hai p < 0,001. Tỉ lệ còn chẩn đoán rối loạn mất ngủ sau can thiệp là 8,6% (CBT), 8,3% (sáng–tối) và 36,1% (chứng). Điểm trầm cảm theo bộ đo PROMIS (Patient-Reported Outcomes Measurement Information System) không khác có ý nghĩa, p = 0,20 với CBT và p = 0,16 với liệu pháp sáng–tối. Hãng Lucimed SA cung cấp miễn phí kính ánh sáng nhưng không tham gia thiết kế. Thời gian theo dõi chỉ 1 tháng.

Ở Toronto (Canada), một RCT đa trung tâm trên 246 bà mẹ con so thử can thiệp hành vi – giáo dục về giấc ngủ (Stremler và cs., 2013). Nhóm can thiệp gặp điều dưỡng 45–60 phút, nhận sách 20 trang và được gọi điện ở tuần 1, 2 và 4. Nhóm chứng nhận chăm sóc thông thường và các cuộc gọi không tư vấn giấc ngủ. Kết cục chính là giấc ngủ đêm của mẹ đo bằng actigraphy ở 6 và 12 tuần. Chênh lệch là 5,97 phút (KTC 95% −7,55 đến 19,5; p = 0,39). Mệt mỏi, điểm EPDS và giấc ngủ của trẻ cũng không khác có ý nghĩa giữa hai nhóm. Đây là kết quả âm tính của một thử nghiệm có người đánh giá che mù.

Phân tích gộp#

Một phân tích gộp 7 RCT ở phụ nữ chu sinh có mất ngủ, chọn từ 46 bài rà soát, thấy CBT-I giảm điểm ISI (Feng và cs., 2024). Chênh lệch trung bình chuẩn hoá (standardized mean difference, SMD) sau can thiệp là −0,62 (−0,77 đến −0,47), với mức không đồng nhất giữa các nghiên cứu I² 28%. Ở lần theo dõi, SMD là −0,47 (−0,90 đến −0,03), I² 73%. Điểm PSQI giảm với SMD −0,82 (−1,27 đến −0,38), I² 68%. Điểm EPDS giảm ít, SMD −0,31 (−0,55 đến −0,06). Mọi kết cục đều tự báo cáo; chúng tôi chỉ chắc đã đọc phần tóm tắt.

Một phân tích gộp khác gồm 8 RCT nhỏ với 258 phụ nữ mang thai hoặc sau sinh xem xét liệu pháp ánh sáng cường độ cao (bright light therapy) (Li và cs., 2023). Nhóm chứng chủ yếu là ánh sáng mờ hoặc ánh sáng đỏ cường độ thấp, một nghiên cứu là chăm sóc thông thường. Điểm trầm cảm cải thiện với SMD 0,34 (0,08–0,61), I² 75%. Điểm giấc ngủ tự báo cáo cải thiện với SMD 0,64 (0,28–1,00), nhưng chỉ từ 3 nghiên cứu với 128 người. Với trầm cảm, ước tính ở nhóm sau sinh (SMD 0,50; 0,18–0,82) và nhóm mang thai (SMD 0,43; −0,02 đến 0,87; I² 90%) gần nhau. Việc chỉ phân nhóm sau sinh đạt ý nghĩa thống kê không cho thấy hiệu quả khác nhau theo giai đoạn SL. Phần lớn nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao hoặc không rõ, và chính tác giả kết luận có rất ít bằng chứng ủng hộ hiệu quả.

Nhìn chung, các thử nghiệm nhắm vào mất ngủ cải thiện điểm mất ngủ tự báo cáo; các thử nghiệm nhắm vào mất ngủ trong chương không đo khách quan kết cục, và tác động lên trầm cảm nhỏ hoặc chưa bền SL. Thử nghiệm giáo dục giấc ngủ chung cho mọi bà mẹ con so, không chọn người mất ngủ, không làm tăng thời gian ngủ đo bằng actigraphy. Chúng tôi chưa tìm được RCT nào ở Việt Nam về can thiệp giấc ngủ dành riêng cho phụ nữ mang thai hay sau sinh.

Độ chắc chắn của các kết luận chính#

Mức dưới đây do nhóm biên tập chấm theo khung GRADE (Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation) rút gọn, không phải do tác giả các nghiên cứu; cách chấm và lý do từng mức ở trang phương pháp và độ chắc chắn.

Điều chưa biết#

• Chúng tôi chưa đọc được toàn văn phân tích gộp actigraphy và trầm cảm sau sinh của Sobol và cs., vì vậy chưa biết cỡ hiệu ứng của tổng thời lượng so với độ liền mạch. Phân tích gộp các nghiên cứu tiến cứu về rối loạn giấc ngủ thai kỳ dự báo trầm cảm sau sinh cũng chưa mở được.
• Ngoài nghiên cứu Fitbit ở TP.HCM, chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu đo khách quan giấc ngủ sau sinh ở phụ nữ Việt Nam hay Đông Nam Á; dữ liệu châu Á thu được chủ yếu từ Trung Quốc.
• Chúng tôi chưa tìm được dữ liệu định lượng về ngủ chung giường với trẻ và trầm cảm sau sinh ở mẹ; nghiên cứu ngủ chung phòng ở Israel mới đọc qua tóm tắt.
• Tập quán ở cữ và giấc ngủ của mẹ được bàn ở Tập 12. Ngoài các nghiên cứu đã nêu ở đó, chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu Việt Nam đo giấc ngủ của mẹ theo từng tập quán như nằm than, kiêng gió hay nằm phòng kín.
• Các mẫu sản phụ Việt Nam dùng EPDS với điểm cắt khác nhau hoặc không công bố điểm cắt, vì vậy chưa có ước tính so sánh được về liên quan giữa giấc ngủ và trầm cảm sau sinh.
• Phân tích gộp về mất ngủ và nguy cơ tự sát chu sinh mới đọc qua tóm tắt; chưa biết công cụ đo của từng nghiên cứu và liên quan riêng với ý tưởng so với hành vi.