Từ điển · Nhóm Không khí · Mục 6 trên 8
Đun than, bếp gas, máy phát điện gần phòng ngủ (khí CO)
Mốc quy chiếu
Đêm rét, đóng kín cửa, kê lò than tổ ong dưới gầm giường cho ấm; hoặc mất điện, chạy máy phát ngay sát cửa sổ phòng ngủ. Sáng ra cả nhà nhức đầu, buồn nôn, chóng mặt, tưởng bị cảm hay ngộ độc thức ăn.
Nếu bạn nhận ra cảnh này, mục từ dưới đây là về nó.
Carbon monoxide (CO) là khí không màu, không mùi, có thể gây tử vong mà không báo trước [1]. Khí này sinh ra bất cứ khi nào đốt nhiên liệu: ô tô, động cơ nhỏ, bếp, đèn, lò nướng, lò sưởi, bếp gas, lò đốt [1]; máy phát điện chạy xăng dầu và bếp nướng than cũng nằm trong danh sách nguồn phổ biến [1]. Triệu chứng hay gặp nhất là nhức đầu, chóng mặt, mệt yếu, khó chịu dạ dày, nôn, đau ngực và lú lẫn [1]. Điều đặc biệt nguy hiểm với phòng ngủ: người đang ngủ hoặc say rượu có thể tử vong vì CO trước khi kịp có triệu chứng [1].
Hướng dẫn chất lượng không khí trong nhà năm 2010 của WHO đặt giá trị hướng dẫn CO trung bình 24 giờ là 7 mg/m³ [2]; các mức cho phơi nhiễm ngắn hơn là 100 mg/m³ trong 15 phút, 35 mg/m³ trong 1 giờ và 10 mg/m³ trong 8 giờ (đọc qua tài liệu của Chính phủ Scotland trích lại) [3]. Theo quy đổi của chúng tôi ở khoảng 25 °C, 7 mg/m³ tương đương khoảng 6 ppm, đơn vị mà máy báo CO gia dụng thường hiển thị.
Ở Việt Nam, ngộ độc CO do đốt than, củi sưởi ấm trong phòng kín xảy ra hằng năm vào mùa rét. Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho biết 40% số người bị ngạt khí CO để lại di chứng như giảm trí nhớ, giảm tập trung, liệt cơ mặt, và khuyến cáo tuyệt đối không đốt củi để sưởi ấm hay nấu nướng trong không gian kín [5]. CDC (Mỹ) khuyên không bao giờ đốt than trong nhà, không sưởi nhà bằng lò nướng gas, và chạy máy phát điện ngoài trời cách cửa sổ, cửa ra vào, lỗ thông gió hơn 20 feet (khoảng 6 m) [1].
Tự kiểm tối nay
(1) Liệt kê mọi thứ đốt nhiên liệu trong nhà và gần phòng ngủ: lò than tổ ong, bếp than hoa, bếp gas, bình nóng lạnh gas, máy phát điện, xe máy, ô tô nổ máy trong nhà hay gara sát phòng [1]. (2) Để ý quy luật: nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn nặng hơn khi ở trong một phòng hay ngôi nhà và đỡ khi ra ngoài là dấu hiệu NHS mô tả [4]; nhiều người trong nhà cùng bị một lúc cũng là dấu hiệu đáng ngờ. (3) Lắp máy báo CO chạy pin hoặc có pin dự phòng gần mỗi chỗ ngủ, kiểm tra pin định kỳ [1]; loại có màn hình số cho biết mức CO cao nhất đã ghi nhận [1]. (4) Không 'thử' bằng cách ngủ lại trong phòng nghi có CO; nếu nghi ngờ, tắt thiết bị, ra ngoài trời và làm theo mục khi nào đi khám. (5) Giới hạn: không thể nhận ra CO bằng mũi hay mắt [1]; máy báo gia dụng là công cụ cảnh báo, không thay cho việc không đốt nhiên liệu trong phòng kín.
Vì sao mục này khó
CO không màu, không mùi [1], nên mùi khói than hay mùi gas không phải là dấu hiệu tin cậy. Triệu chứng như nhức đầu, buồn nôn, nôn, đau bụng dễ bị nhầm với cảm cúm hay ngộ độc thức ăn [4][5]. Người đang ngủ có thể không kịp có triệu chứng [1], nên nhiều ca chỉ được phát hiện khi đã nặng.
Đừng nhầm với
Mục này
Đun than, bếp gas, máy phát điện gần phòng ngủ (khí CO)
Ngột ngạt, nặng đầu do CO2 tích tụ trong phòng đóng kín thường nhẹ và đỡ nhanh khi mở cửa. Nếu trong nhà có đốt than, gas hay máy phát chạy gần, kèm nhức đầu, buồn nôn, chóng mặt, nhiều người cùng bị, phải nghĩ tới CO và xử trí như cấp cứu.
Mục này
Đun than, bếp gas, máy phát điện gần phòng ngủ (khí CO)
Hay bị nhầm
Khói nhang muỗi nhìn thấy và ngửi thấy được. CO không màu, không mùi; không thấy khói không có nghĩa là không có CO khi có thiết bị đốt nhiên liệu trong hoặc gần phòng.
Khi nào không còn là chuyện phòng ngủ
CẤP CỨU NGAY nếu nghi ngộ độc CO và có người khó thở, lú lẫn đột ngột, mất ý thức, mệt yếu hoặc đau ngực, đau cơ [4]: nhanh chóng mở các cửa, đưa nạn nhân ra khỏi khu vực nhiễm độc, gọi người hỗ trợ và gọi cấp cứu 115; người cứu cũng phải giữ an toàn cho chính mình [6]. Nếu nạn nhân thở yếu hoặc ngừng thở, tiến hành hô hấp nhân tạo ngay trong lúc chờ cấp cứu [6]. Không tự lái xe tới bệnh viện [4]. Kể cả khi triệu chứng nhẹ hoặc đã đỡ sau khi ra ngoài, vẫn cần được khám càng sớm càng tốt và không quay lại ngôi nhà cho tới khi được tư vấn [4]; ngừng dùng thiết bị nghi gây CO [4]. Ngộ độc CO có thể để lại di chứng thần kinh [5], nên cần được theo dõi tại cơ sở y tế.
Nguồn
- CDC (Mỹ). Carbon Monoxide (CO) Poisoning Basics. đọc toàn văn · tra cứu 2026-10-30
- WHO Regional Office for Europe (2010). New guidelines for selected indoor chemicals establish targets at which health risks are significantly reduced (tờ thông tin kèm WHO guidelines for indoor air quality: selected pollutants). đọc toàn văn · tra cứu 2026-10-30
- Scottish Government. Research to identify changes to guidance in Standard 3.14 (ventilation) 2015 — trang 12, trích các giá trị hướng dẫn CO của WHO 2010. qua nguồn thứ cấp · tra cứu 2026-10-30
- NHS (Anh). Carbon monoxide poisoning. đọc toàn văn · tra cứu 2026-10-30
- Báo Nhân Dân điện tử (22/02/2022). 40% số người bị ngạt khí CO để lại các di chứng (dẫn lời TS, BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai). đọc toàn văn · tra cứu 2026-10-30
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec (cập nhật 22/07/2024). Người bị ngộ độc khí CO từ than củi cần xử trí thế nào? (ThS, BS Phạm Đức Lượng, Khoa Cấp cứu, Vinmec Times City). đọc toàn văn · tra cứu 2026-10-30