Phương pháp và độ chắc chắn của bằng chứng

Trang này mô tả Tập 12 được làm thế nào, để người đọc biết nên tin mỗi kết luận tới đâu và có thể tự kiểm lại từng dữ kiện. Tập có 371 dữ kiện đã qua kiểm chứng độc lập, từ 242 nguồn. Chúng tôi không phải nhóm lâm sàng và tập không qua bình duyệt của tạp chí; vì vậy các bước được ghi lại dưới đây, kể cả những gì chúng tôi chưa làm được.

Câu hỏi và phạm vi#

Tập hỏi: những thói quen ngủ phổ biến ở Việt Nam và châu Á có bằng chứng gì, đo bằng gì, ở nước nào, mạnh tới đâu; và Việt Nam đã tự đo được những gì. Tập không đánh giá sản phẩm, không khuyên giữ hay bỏ thói quen nào và không nêu liều thuốc hay thảo dược.

Ai làm và làm thế nào#

Tập là một tổng quan tường thuật có cấu trúc, không phải tổng quan hệ thống theo chuẩn PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses). Toàn bộ các bước thu thập, kiểm chứng, viết, phản biện và rà soát do các phiên làm việc riêng của Claude (một mô hình AI của Anthropic) thực hiện theo giao thức viết sẵn. Nhóm biên tập của giacngungon.vn đặt câu hỏi, duyệt giao thức và chịu trách nhiệm về nội dung. "Độc lập" ở đây nghĩa là mỗi lượt kiểm chứng, phản biện hay rà soát là một phiên riêng, không thấy quá trình làm của phiên trước và chỉ đối chiếu với nguồn gốc; đó không phải người thẩm định là chuyên gia con người. Tập chưa được một bác sĩ nhi khoa, dược sĩ lâm sàng hay chuyên gia giấc ngủ là người thật đọc duyệt.

Các bước#

Tìm và chọn nguồn#

Nguồn quốc tế được tìm trên Europe PMC, PubMed, OpenAlex, Crossref và trang nhà xuất bản. Nguồn Việt Nam được tìm trên các tạp chí y học trong nước, cổng văn bản pháp luật và cổng dữ liệu của Cục Quản lý Dược, Tổng cục Thống kê, Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF). Việc tìm kiếm diễn ra trong 10–11/2026. Ưu tiên theo thứ tự: hướng dẫn và văn bản chính thức, tổng quan hệ thống và phân tích gộp, thử nghiệm ngẫu nhiên, thuần tập lớn, cắt ngang; nghiên cứu Việt Nam được ưu tiên trước nghiên cứu nước ngoài. Chúng tôi không lưu chuỗi tìm kiếm và số bản ghi qua từng bước sàng lọc, nên không có sơ đồ kiểu PRISMA và người khác không thể lặp lại đúng tập kết quả tìm kiếm. Điều lặp lại được là từng dữ kiện, vì mỗi dữ kiện có nguồn, câu trích và cách đọc. Chúng tôi không dùng một công cụ chuẩn để chấm nguy cơ sai lệch cho từng nghiên cứu; nguy cơ sai lệch được ghi bằng lời trong từng dữ kiện (thiết kế, làm mù, nhóm chứng, hiệu chỉnh, tài trợ).

Tập này dựa trên gì#

Trong 371 dữ kiện, 288 đọc từ toàn văn và 83 chỉ đọc được tóm tắt (ghi "(tóm tắt)" ở cột Nguồn của phụ lục). Ba nhánh bản 1 có 85 dữ kiện về ngủ trưa, giờ giấc và thời lượng, 87 về ngủ chung và gia đình, 79 về thuốc, thảo dược và thực hành truyền thống. Ba nhánh Việt Nam có 31 dữ kiện về thuốc ngủ, rotundin và quy định, 48 về trẻ nhỏ và gia đình, 41 về người lớn.

Độ chắc chắn của các kết luận chính#

Mức chắc chắn dưới đây do nhóm biên tập chấm, không phải do tác giả các nghiên cứu. Chúng tôi dùng khung GRADE rút gọn (Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation): bằng chứng từ thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng bắt đầu ở mức cao, từ nghiên cứu quan sát bắt đầu ở mức thấp. Mức bị hạ khi nghiên cứu có nguy cơ sai lệch, kết quả không nhất quán, bằng chứng gián tiếp (ví dụ đo ở nước khác hay quần thể khác), ước lượng không chính xác hoặc có dấu hiệu sai lệch xuất bản. Câu hỏi về liên quan (như ngủ trưa và tử vong) và câu hỏi về tỉ lệ ghép từ nhiều mẫu (như thời lượng ngủ ở Đông Á, tỉ lệ mất ngủ ở người Việt) bắt đầu ở mức thấp. Với câu hỏi tỉ lệ, mẫu không đại diện là một lý do hạ bậc. Mỗi câu hỏi được chấm cho kết cục chính ghi trong câu hỏi; khi một câu hỏi gồm hai can thiệp hay hai kết cục có mức khác nhau, lý do ghi rõ từng mức. Các lý do hạ bậc được áp như nhau cho mọi câu hỏi (ví dụ dị biệt rất cao luôn là lý do hạ vì không nhất quán, kể cả khi các ước lượng cùng chiều). Khi tổng quan gốc đã tự chấm GRADE, chúng tôi ghi lại và dùng làm căn cứ. Mức chắc chắn do một phiên chấm, rồi được ba phiên hội đồng soát lại; không có hai người chấm độc lập rồi đối chiếu như một tổng quan hệ thống đầy đủ. "Cao" nghĩa là nghiên cứu mới khó làm thay đổi kết luận; "rất thấp" nghĩa là kết luận rất có thể thay đổi.

Trong 20 câu hỏi, không câu nào đạt mức cao; 1 ở mức vừa, 6 ở mức thấp và 13 ở mức rất thấp. Điều này không có nghĩa các kết quả là sai; nó có nghĩa phần lớn câu hỏi về thói quen ngủ chỉ có nghiên cứu quan sát, hoặc có thử nghiệm nhưng nhỏ và có nguy cơ sai lệch.

Lý do chấm từng mức#

Ngủ trưa từ 60 phút trở lên có đi kèm tử vong cao hơn không? Mức rất thấp. Phân tích gộp 21 thuần tập thấy ngủ trưa ≥ 1 giờ đi kèm tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn (HR 1,22; KTC 95% 1,12–1,33), ngủ trưa < 1 giờ thì không (HR 1,00). Nghiên cứu Theo dõi dọc về Lão hoá và Sức khoẻ tại Việt Nam (LSAHV) cùng chiều (OR 1,39). Thiết kế gốc: thuần tập quan sát, khởi điểm thấp. Hạ 1 bậc vì nguy cơ sai lệch: ngủ trưa đều tự báo cáo, nhân quả ngược (bệnh chưa phát hiện) rất khả dĩ. Ở phân tích gộp đăng trên JACC (Journal of the American College of Cardiology) liên quan mạnh hơn khi theo dõi dưới 5 năm. Không hạ vì không nhất quán: phân tích gộp và các thuần tập có tách độ dài cùng chiều. Không nâng: hiệu ứng nhỏ; gradient theo độ dài ở CHARLS chỉ gợi ý (< 30 phút HR 1,08; 30–59 phút HR 1,14; ≥ 60 phút HR 1,30). Vì vậy, với câu hỏi nhân quả, độ chắc chắn là rất thấp. EPIC Hy Lạp (tử vong do bệnh mạch vành) và CoLaus Thuỵ Sĩ (biến cố tim mạch) ngược chiều, nhưng đó là kết cục khác, không phải tử vong mọi nguyên nhân. Hai nghiên cứu cũng không tách nhóm ≥ 60 phút hoặc có ít người ngủ trưa dài. Dữ liệu Việt Nam: Có, trực tiếp. Thuần tập LSAHV mẫu đại diện quốc gia người ≥ 60 tuổi (n = 4.447; 514 ca tử vong), nhưng mới đọc được tóm tắt; chưa có dữ liệu cho người dưới 60 tuổi.

Giấc ngủ trưa ngắn có làm tỉnh táo hơn ngay sau một đêm ngủ thiếu không? Mức vừa. Sau một đêm ngủ khoảng 5 giờ, trong một thực nghiệm 24 người trẻ ở Úc (chỉ đọc tóm tắt, phần so sánh độ dài này kém chắc hơn mức chung), giấc trưa 10 phút làm giảm ngay buồn ngủ và mệt mỏi. Giấc 30 phút gây suy giảm ngay sau khi dậy rồi mới có lợi; phân tích gộp cho cỡ hiệu ứng nhỏ trên độ tỉnh táo (0,29). Thiết kế gốc: thực nghiệm có đối chứng trên cùng người (Brooks và Lack 2006) và phân tích gộp 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (randomized controlled trial, RCT) cùng 5 nghiên cứu có nhóm chứng không ngẫu nhiên, khởi điểm cao. Hạ 1 bậc vì nguy cơ sai lệch: không làm mù được người ngủ trưa, gần một nửa nghiên cứu gộp không ngẫu nhiên, thử nghiệm Brooks và Lack chỉ đọc được tóm tắt. Không hạ vì không nhất quán (I² 4,3%). Tính gián tiếp đáng lưu ý nhưng chưa đủ hạ: người trẻ ở Úc, không quen ngủ trưa, n = 24; ở người Việt quen ngủ trưa dài, hiệu ứng có thể khác SL. Độ dài tối ưu kém chắc hơn vì phân tích gộp không thấy độ dài ảnh hưởng kết quả. Dữ liệu Việt Nam: Không có. Chưa tìm được thử nghiệm ngủ trưa nào ở người Việt; thử nghiệm thực địa châu Á duy nhất (Chennai, Ấn Độ) đo năng suất và thu nhập, không đo tỉnh táo.

Người Đông Á có ngủ đêm ngắn hơn người ở các vùng khác không? Mức rất thấp. Dữ liệu Fitbit của 23.680 người dùng cho thấy người dùng ở Singapore, Hồng Kông, Hàn Quốc ngủ ngắn hơn người dùng ở Úc, New Zealand 32–43 phút vào ngày thường, chủ yếu do đi ngủ muộn hơn 59–84 phút. Thiết kế gốc: quan sát mô tả từ thiết bị đeo tiêu dùng, ứng dụng điện thoại và điều tra tự báo cáo, khởi điểm thấp. Hạ 1 bậc vì nguy cơ sai lệch chọn mẫu và đo lường: người dùng thiết bị tự chọn, không đại diện dân số, thuật toán độc quyền, Fitbit không ghi giấc trưa dưới 1 giờ. Không hạ vì không nhất quán: Fitbit và Oura cùng chiều. ENTRAIN chỉ có 5% phản hồi từ Trung Quốc, Nhật và Singapore, còn điều tra Nhật 2019 (nam 37,5%, nữ 40,6% ngủ < 6 giờ) không so với vùng khác. Không nâng. Giới hạn thêm: Fitbit không ghi giấc trưa dưới 1 giờ nên có thể đánh giá thấp tổng giờ ngủ 24 giờ; Oura là đối tác phân tích. Với riêng người Việt, độ chắc chắn là rất thấp vì gián tiếp. Dữ liệu Việt Nam: Không có trong các bộ dữ liệu so sánh giữa nước. Số Việt Nam riêng lẻ, không so sánh trực tiếp được: LSAHV 2018 (đại diện quốc gia, ≥ 60 tuổi) tự báo cáo 5,36 giờ/đêm. Khảo sát 5 nước ASEAN ghi 26,6% sinh viên Việt Nam ngủ ≤ 6 giờ/24 giờ.

Lùi giờ vào học có tăng thời gian ngủ thực của học sinh không? Mức rất thấp. Khi một trường Singapore lùi giờ vào học 45 phút, thời gian nằm giường tự báo cáo tăng 23,2 phút. Thời gian ngủ thực đo bằng actigraphy (đo cử động cổ tay) chỉ tăng 2,1 phút sau 1 tháng và 10,0 phút sau 9 tháng. Thiết kế gốc: một nghiên cứu trước–sau không nhóm chứng, khởi điểm thấp. Hạ vì nguy cơ sai lệch (không nhóm chứng; mẫu giảm từ 375 xuống 150 ở 9 tháng) và không chính xác (một trường, một nghiên cứu). Gián tiếp với Việt Nam: nữ sinh Singapore, giờ vào học gốc 07:30. Dữ liệu Việt Nam: Không có. Chưa tìm được nghiên cứu Việt Nam đo tác động của giờ vào học lên giấc ngủ. Chỉ có tin báo chí về giờ vào học 07:00 ở TP.HCM và số đo gia tốc kế mô tả (42,8% học sinh trung học cơ sở TP.HCM đạt khuyến nghị thời lượng ngủ).

Ngủ chung giường ở trẻ bú mẹ dưới 3 tháng, không có yếu tố nguy cơ khác, có đi kèm tăng đột tử trẻ sơ sinh không? Mức rất thấp. Hai phân tích gộp bệnh–chứng cùng chiều nhưng khác độ lớn và đi tới kết luận trái ngược: Carpenter 2013 thấy aOR 5,1 (KTC 95% 2,3–11,4) so với ngủ chung phòng. Blair 2014 thấy OR 1,6 (KTC 95% 0,96–2,7) khi không có hoàn cảnh nguy hiểm, so với mọi trẻ không ngủ chung. Thiết kế gốc: bệnh–chứng, khởi điểm thấp. Hạ vì không nhất quán về độ lớn (hai ước lượng cùng chiều, khoảng tin cậy chồng nhau, nhưng hai phân tích đi tới kết luận ngược nhau). Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (American Academy of Pediatrics, AAP), cả hai thiếu lực thống kê; chuyên gia thẩm định độc lập cho AAP kết luận dữ liệu không cho phép khẳng định an toàn. Hạ thêm vì nguy cơ sai lệch (Carpenter ước lượng bù biến rượu, ma tuý cho 3/5 bộ dữ liệu) và không chính xác (nhóm con dữ liệu đầy đủ OR 5,6; KTC 1,6–20,3). Không nâng dù OR > 5 vì KTC rộng và nhiễu chưa loại được. Phác đồ của Viện Hàn lâm Y học Nuôi con bằng Sữa mẹ (ABM) tự xếp mức bằng chứng 3. Nguy cơ tuyệt đối theo Carpenter ở trẻ bú mẹ không yếu tố nguy cơ, tính chung mọi tuổi (gắn với aOR 2,7, không phải aOR 5,1 của trẻ dưới 3 tháng): 0,08 so với 0,23/1.000 trẻ sinh sống. Dữ liệu Việt Nam: Không có. Chúng tôi chưa tìm được số liệu đột tử trẻ sơ sinh (SIDS) ở Việt Nam. Điều tra nguyên nhân tử vong quốc gia 2006 không có nhóm này; y văn về ngủ chung chỉ có một nghiên cứu định tính Việt Nam (21 bà mẹ). Dữ liệu nguy cơ đến từ châu Âu và New Zealand.

Quấn chặt trẻ có đi kèm đột tử trẻ sơ sinh không? Mức rất thấp. Phân tích gộp 4 nghiên cứu quan sát cho OR 1,58 (KTC 95% 0,97–2,58), không có ý nghĩa thống kê; OR cao nhất khi trẻ được quấn nằm sấp (12,99) và là 1,93 khi nằm ngửa. Thiết kế gốc: quan sát, khởi điểm thấp. Hạ vì không nhất quán (I² 65,5%; bỏ nghiên cứu Anh thì OR 1,38; KTC 1,05–1,80), không chính xác (KTC chứa 1; chỉ 4 nghiên cứu; số ca chưa đọc được từ bài gốc) và định nghĩa quấn không thống nhất. Thêm nguy cơ sai lệch: OR chỉ hiệu chỉnh tuổi; ước tính 1,38 khi bỏ nghiên cứu Anh dùng mô hình hiệu ứng cố định. Phân nhóm nằm sấp có OR lớn nhưng KTC rất rộng, không đủ nâng bậc. Tóm tắt không nêu nhóm tham chiếu của các OR theo tư thế, nên chưa tách được phần đi kèm tư thế với phần đi kèm việc quấn SL. OR 1,38 có ý nghĩa là sau khi vừa bỏ một nghiên cứu vừa đổi sang mô hình hiệu ứng cố định. AAP 2022 xếp khuyến nghị về quấn ở mức C. Chỉ đọc được tóm tắt bài gốc. Dữ liệu Việt Nam: Có số đo phơi nhiễm, không có kết cục. Số thô của Điều tra cụm đa chỉ tiêu (Multiple Indicator Cluster Surveys, MICS) 2020–2021 ghi 79,2% (758/957) trẻ được quấn trước khi đặt lên ngực mẹ ngay sau sinh. Không có dữ liệu về quấn khi ngủ hay về đột tử trẻ sơ sinh.

Ngủ chung có làm trẻ thức đêm nhiều hơn không? Mức rất thấp. Trong khảo sát 29.287 trẻ ở 17 nước, ngủ chung giải thích thêm dưới 1% phương sai số lần thức đêm sau khi tính sự có mặt của cha mẹ lúc trẻ vào giấc. Biến này gần trùng với ngủ chung (cha mẹ có mặt ở 97,4% trẻ ngủ chung giường so với 41,9% trẻ ngủ phòng riêng ở nhóm nước phương Tây); nghiên cứu ở Trung Quốc, Hồng Kông không thấy liên quan. Thiết kế gốc: cắt ngang và thuần tập quan sát, khởi điểm thấp. Hạ vì nguy cơ sai lệch: đa số dựa vào báo cáo của cha mẹ (ở Israel, mẹ ngủ chung báo con thức nhiều hơn nhưng actigraphy của trẻ không khác), và nhân quả ngược khả dĩ. Hạ vì không nhất quán: ở nhóm nước phương Tây trẻ ngủ chung giường thức đêm 1,82 lần so với 0,90 lần ở trẻ ngủ phòng riêng (so sánh thô, chưa tính cách vào giấc). Ở một phân tích thuần tập thứ cấp từ một thử nghiệm tại Mỹ (INSIGHT; vị trí ngủ không được phân ngẫu nhiên), trẻ ngủ phòng riêng ngủ đêm nhiều hơn 40 phút lúc 9 tháng. Khảo sát nhiều nước do Johnson & Johnson tài trợ. Dữ liệu Việt Nam: Có mô tả, không có phân tích liên quan. 1.000 trẻ Việt Nam trong khảo sát 17 nước thức đêm 1,54 lần, 10,1% cha mẹ cho rằng con có vấn đề giấc ngủ. 98,0% bà mẹ 1 tháng sau sinh ở một bệnh viện TP.HCM ngủ cùng phòng với con (không tách chung giường).

Thuốc ngủ ở người cao tuổi: lợi ích có nhỏ hơn nguy cơ không? Mức thấp. Phân tích gộp 24 RCT ở người ≥ 60 tuổi mất ngủ cho tổng thời gian ngủ tăng 25,2 phút. Cứ 13 người dùng thì 1 người ngủ khá hơn, cứ 6 người dùng thì 1 người gặp biến cố bất lợi. Thiết kế gốc: phân tích gộp RCT có giả dược, khởi điểm cao. Hạ 1 bậc vì nguy cơ sai lệch (kết cục chủ yếu tự báo cáo, không rõ tài trợ từng thử nghiệm) và 1 bậc vì không chính xác ở phía nguy cơ. KTC của số người cần dùng để 1 người ngủ khá hơn (6,7–62,9) và của OR biến cố nhận thức (4,78; 1,47–15,47) rộng; OR biến cố tâm vận động ghi không nhất quán trong bài. Bài năm 2005, danh mục thuốc đã đổi. Hướng dẫn của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) 2017 tự xếp chất lượng bằng chứng cho zolpidem, eszopiclone là rất thấp. Dữ liệu Việt Nam: Có nhưng gián tiếp. Chỉ có số liệu kê đơn nội trú (thuốc có khả năng không phù hợp 31,2% ở Bệnh viện Thống Nhất, 45,49% ở một bệnh viện huyện Nghệ An; benzodiazepine tác dụng dài là nhóm thường gặp). Không có thử nghiệm hay số liệu kết cục ở người Việt.

Benzodiazepine và Z-drug có đi kèm gãy cổ xương đùi ở người cao tuổi không? Mức thấp. Phân tích gộp 18 nghiên cứu quan sát cho benzodiazepine RR 1,52 (KTC 95% 1,37–1,68) và Z-drug (zolpidem, zopiclone…) RR 1,90 (1,68–2,13), cao nhất trong 14 ngày đầu dùng (RR khoảng 2,4 cho cả hai nhóm). Thiết kế gốc: bệnh–chứng và thuần tập, khởi điểm thấp. Không hạ: cùng chiều, KTC hẹp. Không nâng: RR dưới 2 khi tính chung; RR 2,4 lúc mới dùng chưa đủ nâng vì nhiễu do chỉ định (người dùng thuốc thường yếu hơn) và không nghiên cứu nào hiệu chỉnh rượu hay thuốc mua không đơn. Nhiễu này là nguy cơ sai lệch đáng kể; nhóm biên tập không hạ thêm vì liên quan cùng chiều ở cả bệnh–chứng lẫn thuần tập và ở cả hai nhóm thuốc SL. Dị biệt vừa với benzodiazepine (I² 67%). Dữ liệu Việt Nam: Không có. Chưa tìm được dữ liệu Việt Nam về té ngã, gãy xương liên quan thuốc ngủ ở người cao tuổi. Việc mua thuốc không đơn (không được hiệu chỉnh trong các nghiên cứu gốc) làm suy rộng sang Việt Nam kém chắc hơn SL.

Rotundin có hiệu quả cho mất ngủ ở người không? Mức rất thấp. Chúng tôi chưa tìm được thử nghiệm có giả dược nào của rotundin ở người mất ngủ; dữ liệu giấc ngủ là trên chuột, và thử nghiệm người duy nhất được nêu là ở người dùng cocaine trong 3,5 ngày. Không có bằng chứng trực tiếp để chấm. Theo quy ước của tập, trường hợp này được ghi là rất thấp, nghĩa là chưa có ước lượng hiệu quả nào ở người mất ngủ: chỉ có dữ liệu động vật (chuột) và một nghiên cứu người ở quần thể và kết cục khác. Thử nghiệm Việt Nam dùng rotundin làm thuốc đối chứng (3/6 nghiên cứu thảo dược trong tổng quan phạm vi 2025; viên lạc tiên tây so với rotundin, không giả dược, không nêu làm mù) nên không cho biết tác dụng riêng của rotundin. Hướng dẫn AASM 2017 và hướng dẫn mất ngủ của Bộ Y tế 2020 không nhắc rotundin. Dữ liệu Việt Nam: Có, gián tiếp. Rotundin được dùng làm đối chứng trong thử nghiệm y học cổ truyền Việt Nam, nhưng không có thử nghiệm Việt Nam nào so rotundin với giả dược.

Rotundin có đi kèm độc tính trên tim (khi ngộ độc cấp) và trên gan không? Mức rất thấp. Bằng chứng chỉ là báo cáo ca: 3 ca viêm gan cấp với chế phẩm chứa cùng hoạt chất ở Los Angeles. Loạt 37 ca ngộ độc cấp ở Thái Nguyên có khoảng QT hiệu chỉnh ≥ 440 ms ở 16,2%, men gan tăng ở 8,1%, không tử vong. Thiết kế gốc: báo cáo ca, loạt ca hồi cứu một trung tâm và hướng dẫn chuyên môn, khởi điểm thấp. Hạ vì không có nhóm so sánh và không chính xác (37 ca; 4 ca thở máy). Hạ vì không nhất quán (hướng dẫn chống độc của Bộ Y tế 2015 ghi hầu hết bệnh nhân ngộ độc có bất thường điện tim, loạt ca 2026 thấy QT kéo dài ở 16,2%). Tính gián tiếp cũng đáng kể (chế phẩm Jin Bu Huan ghi sai nguồn gốc; một ca dùng kèm Ma Huang). Ở một ca, men gan tăng lại khi dùng lại sản phẩm, gợi ý liên quan với gan nhưng không cho tần suất. Ngộ độc cấp không trả lời câu hỏi độc gan khi dùng kéo dài. Dữ liệu Việt Nam: Có, trực tiếp nhưng hẹp. Hướng dẫn chống độc của Bộ Y tế 2015 và loạt 37 ca người lớn ngộ độc cấp (2024–2026); chưa tìm được báo cáo phản ứng có hại hay loạt ca viêm gan do rotundin ở Việt Nam.

Valerian có tác dụng với giấc ngủ không? Mức thấp. Ở người mất ngủ, phân tích gộp 14 RCT không thấy thảo dược nào (gồm valerian) khác giả dược ở 13 chỉ số hiệu quả. Phân tích gộp 18 RCT thấy thời gian vào giấc không khác (+0,70 phút), chỉ cảm nhận nhị phân "ngủ khá hơn" tăng (RR 1,37; KTC 95% 1,05–1,78). Thiết kế gốc: phân tích gộp RCT có giả dược, khởi điểm cao. Hạ vì không nhất quán (13/23 nghiên cứu dương tính, 10/23 không; dị biệt ở cả 3 phân tích của Fernández-San-Martín 2010) và sai lệch xuất bản (Bent 2006: kiểm định Kendall tau p = 0,01; Fernández-San-Martín 2010 không phát hiện). Kết quả dương tính chủ yếu là cảm nhận chủ quan dạng nhị phân, không thấy ở số đo. Hướng dẫn Mất ngủ châu Âu 2023 không khuyến cáo thảo dược (mức A); AASM 2017 đề nghị không dùng valerian (khuyến cáo yếu). Dữ liệu Việt Nam: Không có dữ liệu Việt Nam.

Hoa cúc có tác dụng ở người mất ngủ không? Mức thấp. Thử nghiệm mù đôi duy nhất ở người mất ngủ mạn tính (n = 34) không thấy hoa cúc khác giả dược. Ở người lớn nói chung, phân tích gộp cho PSQI (chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh) giảm 1,88 điểm với dị biệt rất cao. Thiết kế gốc: RCT, thử nghiệm gần ngẫu nhiên và phân tích gộp các thử nghiệm này; khởi điểm cao. Với người mất ngủ: hạ 2 bậc vì không chính xác (một thử nghiệm thí điểm 34 người, KTC không báo cáo được). Với chất lượng giấc ngủ chung: hạ vì nguy cơ sai lệch (chỉ 1/10 nghiên cứu kiểm được làm mù và hàm lượng sản phẩm) và không nhất quán (I² 88,4%). Mức 1,88 điểm thấp hơn ngưỡng khoảng 3 điểm thường coi là có ý nghĩa lâm sàng SL. Dữ liệu Việt Nam: Không có dữ liệu Việt Nam (một phân tích gộp có đồng tác giả người Việt nhưng không có thử nghiệm ở Việt Nam trong phần đã đọc).

Bài thuốc chứa táo nhân có tác dụng hơn giả dược ở người mất ngủ không? Mức thấp. So với giả dược, kết quả không thống nhất: tổng quan 2018 (13 RCT) thấy bài thuốc chứa táo nhân tốt hơn. Tổng quan 2012 về thuốc thảo dược Trung Hoa nói chung (táo nhân là vị dùng nhiều nhất) không thấy khác. Thử nghiệm giả dược duy nhất trong phân tích gộp 2020 cho PSQI giảm thêm 0,90 điểm. Thiết kế gốc: RCT, khởi điểm cao. Tác giả Zhou 2018 tự chấm GRADE trung bình cho PSQI (5 RCT). Nhóm biên tập dùng làm căn cứ rồi hạ thêm 1 bậc vì không nhất quán (Yeung 2012 không thấy khác giả dược) và nghi sai lệch xuất bản. Biểu đồ phễu bất đối xứng ở Liu 2022, dù đó là so sánh với thuốc Tây, không phải với giả dược. Các so sánh với benzodiazepine (PSQI −2,74; I² 94%) không có giả dược, hầu hết không làm mù, nên không dùng làm căn cứ cho tác dụng riêng. Gián tiếp: toàn bộ thử nghiệm ở Trung Quốc, bài thuốc phối hợp nhiều vị. Dữ liệu Việt Nam: Không có dữ liệu Việt Nam.

Châm cứu so với châm giả: khác biệt trên thang giấc ngủ tự báo cáo. Mức rất thấp. So với châm giả, châm cứu đi kèm PSQI giảm thêm 3,60 điểm (13 RCT; I² 91%) và 2,60 điểm (10 RCT; I² 92%), còn bấm huyệt so với bấm giả giảm 3,41 điểm (7 thử nghiệm; I² 12%). Thiết kế gốc: phân tích gộp RCT có nhóm giả, khởi điểm cao. Hạ 1 bậc vì nguy cơ sai lệch: không làm mù được người châm, kết cục tự báo cáo dễ chịu ảnh hưởng của kỳ vọng. Hạ 1 bậc vì nghi sai lệch xuất bản (tổng quan Cochrane 2012: mọi thử nghiệm nguy cơ sai lệch cao, có khả năng sai lệch xuất bản). Hạ 1 bậc vì không nhất quán: dị biệt rất cao (I² 91% và 92%) chưa giải thích được, hai phân tích gộp cho 3,60 và 2,60 điểm, dù mọi ước lượng cùng chiều. Gián tiếp (hầu hết thử nghiệm ở Trung Quốc) không hạ thêm để tránh tính trùng SL. Yu 2025 và Li 2024 không chấm GRADE. Dữ liệu Việt Nam: Gần như không có. Chỉ một thử nghiệm Việt Nam có nhĩ châm giả (60 bệnh nhân mất ngủ sau đột quỵ, chỉ đọc được tóm tắt).

Châm cứu so với châm giả: khác biệt trên số đo khách quan. Mức rất thấp. Phân tích gộp 13 RCT không thấy châm thật khác châm giả ở tổng thời gian ngủ (p = 0,09) và hiệu suất giấc ngủ (p = 0,47) đo khách quan. Một RCT 60 người ở Hồng Kông lại thấy actigraphy nghiêng về điện châm. Thiết kế gốc: RCT có châm giả, khởi điểm cao. Hạ vì không chính xác (ít thử nghiệm có đo khách quan; phân tích gộp chỉ nêu giá trị p), không nhất quán (Liu 2020 so với Yeung 2009) và nguy cơ sai lệch (Yeung 2009 mù đơn, chỉ đọc được tóm tắt). Khoảng cách giữa thang tự báo cáo và số đo khách quan gợi ý một phần khác biệt là hiệu ứng giả dược SL; tác giả Liu 2020 viết châm cứu "might have a placebo effect". Dữ liệu Việt Nam: Không có dữ liệu Việt Nam đo khách quan.

Thái cực quyền, khí công có đi kèm giấc ngủ tốt hơn không? Mức thấp. Phân tích gộp cho PSQI giảm 1,16 điểm với thái cực quyền (21 RCT) và 2,47 điểm với khí công (15 RCT). Một RCT 320 người cao tuổi mất ngủ thấy hiệu suất giấc ngủ theo actigraphy tăng 3,4 điểm phần trăm, ngang tập thể dục. Thiết kế gốc: RCT, khởi điểm cao. Tác giả tổng quan tự chấm GRADE thấp cho khí công (Xiong 2025) và rất thấp cho PSQI với thái cực quyền (Yang 2023). Nhóm biên tập dùng làm căn cứ: với PSQI, mức là thấp cho khí công và rất thấp cho thái cực quyền; mức "thấp" của câu hỏi là mức cao hơn trong hai can thiệp. RCT Siu 2021 (actigraphy, người đánh giá được làm mù) chỉ cho kết cục hiệu suất giấc ngủ, không làm thay đổi mức của PSQI. Ngoài ra Siu 2021 thấy thái cực quyền không khác tập thể dục thông thường, nên bằng chứng này ủng hộ tác dụng của vận động nói chung hơn là riêng thái cực quyền SL. Lý do hạ: không làm mù được người tập; nhóm chứng phần lớn không hoạt động nên không tách được tác dụng của vận động và sinh hoạt nhóm; dị biệt cao (I² 61% và 82,3%). Irwin 2014: đa ký giấc ngủ không đổi, khác biệt PSQI không còn ở tháng 16. Dữ liệu Việt Nam: Có, trực tiếp nhưng yếu. RCT ở Vinh (96 người 60–79 tuổi, không được chẩn đoán mất ngủ) cho PSQI nhóm tập giảm từ 9,38 xuống 3,59. Nghiên cứu không mô tả cách ngẫu nhiên, phân tích theo người hoàn thành và bị một phân tích gộp loại trong phân tích độ nhạy vì gây dị biệt.

Các phương pháp y học cổ truyền được thử ở Việt Nam có tác dụng với mất ngủ không? Mức rất thấp. Tổng quan phạm vi 28 nghiên cứu Việt Nam thấy 0/16 nghiên cứu có nhóm chứng được ngẫu nhiên hoá hay làm mù. Các nghiên cứu trước–sau lại báo cáo thay đổi rất lớn, như PSQI từ 18,69 xuống 3,89 sau 20 ngày. Thiết kế gốc: phần lớn trước–sau hoặc có nhóm chứng không ngẫu nhiên, khởi điểm thấp. Hạ vì nguy cơ sai lệch rất nghiêm trọng: không ngẫu nhiên, không làm mù, kết cục tự báo cáo, nhóm chứng thường là liệu pháp hoạt tính hoặc rotundin. Thêm vào đó, mức thay đổi lớn bất thường so với các phân tích gộp quốc tế, số liệu tự mâu thuẫn (cỡ mẫu 60 ở tóm tắt so với 30 ở phần phương pháp) và nhiều bài chỉ đọc được tóm tắt. Thử nghiệm nhĩ châm giả mù đôi ở 60 bệnh nhân sau đột quỵ (2024) là ngoại lệ về thiết kế nhưng chỉ đọc được tóm tắt. Dữ liệu Việt Nam: Có, trực tiếp. Toàn bộ là nghiên cứu ở bệnh viện Việt Nam; độ chắc chắn thấp do thiết kế, không do tính gián tiếp.

Tỉ lệ mất ngủ ở người Việt là bao nhiêu? Mức rất thấp. Chưa có ước tính đại diện quốc gia cho người trưởng thành: mẫu địa phương cho từ 17,5% (hộ gia đình ngẫu nhiên, PSQI) đến 76,1% (trực tuyến sau COVID-19, chỉ số mức độ mất ngủ ISI). LSAHV ghi 26,1% người ≥ 60 tuổi thường xuyên khó vào giấc. Câu hỏi tỉ lệ ghép từ nhiều mẫu: khởi điểm thấp. Hạ vì nguy cơ sai lệch chọn mẫu (đa số mẫu thuận tiện: trực tuyến, bệnh viện, trạm y tế). Không hạ riêng vì không nhất quán: chênh 17,5% so với 53,3% ở cùng nhóm tuổi và cùng thang PSQI được giải thích bởi cách chọn mẫu, đã tính ở nguy cơ sai lệch. Hạ vì gián tiếp (PSQI đo chất lượng giấc ngủ, không chẩn đoán mất ngủ; ngưỡng ISI ≥ 10 và ≥ 15 cho kết quả rất khác). Riêng người ≥ 60 tuổi, LSAHV là mẫu đại diện quốc gia nhưng chỉ có câu hỏi triệu chứng tự báo cáo. Dữ liệu Việt Nam: Có, trực tiếp nhưng phân mảnh. Chỉ người ≥ 60 tuổi có mẫu đại diện quốc gia (LSAHV 2018). Người 18–60 tuổi chỉ có mẫu thuận tiện một tỉnh (Thái Bình: 23,5% mất ngủ theo Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần, DSM-5).

Làm ca, làm đêm có đi kèm ngủ kém ở người lao động Việt Nam không? Mức rất thấp. Số liệu Việt Nam không thống nhất: mẫu cộng đồng Thái Bình thấy làm đêm hoặc giờ không cố định đi kèm OR 1,37 (KTC 95% 1,05–1,78). Mẫu 420 điều dưỡng miền Tây lại không thấy liên quan có ý nghĩa. Thiết kế gốc: cắt ngang, mẫu thuận tiện, khởi điểm thấp. Hạ vì nguy cơ sai lệch (OR có dạng chưa hiệu chỉnh, dễ nhiễu bởi tuổi), không nhất quán và không chính xác (chỉ 5,3% mẫu Thái Bình làm đêm hoặc theo ca; 75,2% điều dưỡng làm ca xoay vòng nên thiếu nhóm so sánh). Mẫu 1.000 nhân viên y tế thời COVID-19 chỉ thấy giờ làm dài hơn đi kèm ngủ kém (OR 1,84). Tổng quan 2026 coi làm ca là yếu tố nguy cơ hàng đầu nhưng chỉ 3/49 nghiên cứu ở Việt Nam. Dữ liệu Việt Nam: Có, trực tiếp nhưng yếu. Các nghiên cứu cắt ngang một tỉnh hoặc một nhóm nghề (điều dưỡng, nhân viên y tế).

Giới hạn#

• Nhiều bài nằm sau tường trả phí; với những bài đó chúng tôi chỉ đọc tóm tắt và ghi rõ. Một số trang văn bản pháp luật chỉ đọc được qua cổng tra cứu chép lại, không phải bản Công báo có chữ ký.
• Các phiên kiểm chứng và phản biện cùng là một mô hình AI; lỗi mang tính hệ thống của mô hình có thể lặp lại ở nhiều phiên. Hội đồng chuyên môn trong tập là các phiên AI được giao vai chuyên môn, không phải chuyên gia con người.
• Mức chắc chắn là đánh giá của nhóm biên tập; người khác có thể chấm khác ở các ca sát ranh giới, và chúng tôi ghi lý do để có thể đối chiếu.
• Văn bản pháp luật thay đổi; tình trạng hiệu lực được ghi theo ngày chúng tôi đọc (11/2026).

Xem thêm cách chúng tôi biên soạn và cách dùng nghiên cứu.